Transformacja gospodarki w Polsce a cele i zadania kształcenia zawodowego

Rozpoczęta na przełomie lat 80 i 90-tych transformacja gospodarki w Polsce  wymaga nowego spojrzenia na system edukacyjny, a w szczególności na problem kształcenia zawodowego. Jako kraj pragniemy być równorzędnym partnerem wysoko rozwiniętych krajów europejskich. Oznacza to m. innymi konieczność zwiększenia wymagań w zakresie szeroko pojętej jakości dotyczącej nie tylko technologii, wyrobów i usług ale także kwalifikacji zawodowych obywateli. Coraz powszechniejsze staje się przekonanie, że życie jednostki zależeć będzie od posiadanych przez nią kwalifikacji i umiejętności znalezienia swojego miejsca w bardzo szybko zmieniającej się rzeczywistości społecznej i gospodarczej. Oczywista staje się też teza, że kwalifikacje nie mogą być zdobyte raz na zawsze, ale ustawicznie zdobywane i pogłębiane.

„Edukacja ustawiczna powinna wykraczać daleko poza dotychczasową praktykę, występującą w krajach wysokorozwiniętych, która służy uzupełnianiu, aktualizowaniu wiedzy, rekwalifikacji, ułatwianiu awansu zawodowego dorosłych. Funkcje te są nadal ważne, a potrzeby w tym zakresie coraz większe, jednak radykalna transformacja dotychczasowych warunków egzystencji rodzi konieczność lepszego rozumienia świata i innych, konieczność wzajemnego zrozumienia, wymiany pokojowej, czy wręcz harmonii. Dlatego też edukacja przez całe życie  powinna oprzeć się na czterech fundamentalnych filarach edukacji:

-Uczyć się, aby wspólnie żyć. Umiejętność współżycia jest jednym z najważniejszych wyzwań i nakazów współczesności....

-Uczyć się, aby wiedzieć. Aby żyć wspólnie, trzeba uczyć się, aby wiedzieć... Edukacja spełni swe zadanie jeżeli da impuls i podstawy do kontynuowania nauki przez całe życie, w pracy i poza pracą.

-Uczyć się, aby działać. Jak uczyć zastosowania wiedzy w praktyce, lecz również jak przystosować edukację do przyszłej pracy, skoro jej ewolucja nie jest w pełni przewidywalna....

-Uczyć się, aby być....<rozwój ma na celu pełny rozkwit człowieka, w całym bogactwie jego osobowości i w różnych formach ekspresji i zaangażowania: jako jednostki, członka rodziny i społeczeństwa, obywatela i producenta, wynalazcy techniki i twórcy marzeń>

Tak więc, edukacja ustawiczna, klucz do bram XXI wieku, rozciągająca się od dzieciństwa po kres życia, oparta na ww. czterech zasadach edukacji, obejmuje wszystkie działania, które umożliwiają człowiekowi poznanie dynamiki świata, innych ludzi siebie samego”[1]

Reformowany aktualnie system edukacji w naszym kraju powinien wyjść temu naprzeciw i jednocześnie wzmacniać tę świadomość, pobudzać motywację do rozwoju intelektualnego i zawodowego. Koniecznością staje się stworzenie takiego systemu edukacji, który umożliwiałby każdemu-niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania, warunków rodzinnych czy posiadanego wykształcenia-uczenie się.

Projektowany i wdrażany częściowo system edukacji zawodowej opiera się na następujących założeniach:

· edukacja zawodowa jest edukacją ustawiczną, która trwa całe życie,

· decyzję dotyczącą wyboru zawodu należy odłożyć w czasie,

· celem edukacji w wieku młodzieńczym powinno być rozwijanie umiejętności efektywnego kierowania własną drogą edukacyjną w ciągu    całego życia,

· system kształcenia państwowego powinien zapewnić wysoką jakość kształcenia w różnych jego formach,

· standardy kwalifikacji zawodowych podstawowym regulatorem jakości kształcenia,

· przy ustalaniu standardów kwalifikacji należy uwzględnić głos pracodawców,

· należy wprowadzić zewnętrzne komisje egzaminacyjne-instytucje szkolące nie mogą być jednocześnie instytucjami kontrolującymi jakość kształcenia,

· nauczyciel w procesie edukacji to organizator-konsultant procesu uczenia się, nabywania wiedzy, umiejętności i doświadczeń oraz kształtowania postaw.

· dla skutecznego funkcjonowania systemu ustawicznej edukacji zawodowej niezbędny jest ścisły związek między rynkiem pracy a rynkiem edukacyjnym.

Cele i zadania reformowanego kształcenia zawodowego idą w kierunku dostosowania kwalifikacji absolwentów szkół zawodowych do współczesnych wymagań gospodarki rynkowej takich jak:

· konieczność ciągłego doskonalenia swoich kwalifikacji,

· możliwość szybkiego przekwalifikowania się,

· kształcenie kwalifikacji kluczowych,

· kształtowanie postaw twórczych.

Przyszła szkoła, w tym szkoła zawodowa to szkoła podmiotowa, nakierowana na rozwój osobowości i zdolności ucznia, to szkoła demokratyczna której wszyscy uczniowie i nauczyciele czuliby się współgospodarzami, to także szkoła obywatelska otwarta na Świat.

„Chodzi o szkołę, w której najważniejszy byłby uczeń, jego rozwój, samorealizacja, podmiotowość i tożsamość. Należy wypracować model szkoły humanistycznej, która uwzględniałaby nie tylko rozwój ludzkości, ale także postęp techniczny; szkoły, która służyłaby rozwijaniu humanistycznej cywilizacji technicznej. Potrzebna jest szkoła, która uczyłaby dla życia, życia pełnego i godnego, dla twórczego rozwijania swojej osobowości i pełnienia różnych ról  rodzinnych, zawodowych i obywatelskich. Nowoczesna szkoła to nie tylko szkoła skomputeryzowana, ale szkoła kształtująca kulturę moralną, intelektualną i estetyczną uczniów, pozwalająca przez pryzmat człowieka rozumieć współczesny rozwój cywilizacyjny świata, rodzącą się cywilizację postindustrialną, informacyjną, multimedialna przeciwdziałać ujemnym skutkom kultury technokratycznej i technopolu. Efektem pracy takiej szkoły powinien być człowiek kompetentny, zdolny do samodzielnej refleksji i twórczego zachowania, przestrzegający słusznych norm etycznych, obowiązujących obyczajów i wypracowanych przez wieki zasad moralnych charakterystycznych dla danego kręgu kulturowego, a także dostrzegający piękno, rozumiejący sztukę i odczuwający potrzebę obcowania ze sztuką......Rozwój techniki i biznesu należy podporządkować rozwojowi człowieka-a nie odwrotnie. To człowiek i człowieczeństwo, a także natura powinny stać się najwyższą wartością a nie <kultura drapieżności>. Nowa szkoła powinna przygotować absolwentów do selektywnego i wartościowującego odbioru informacji z masmediów, do pomyślnego radzenia sobie z problemami współczesności i najbliższej przyszłości, do dbania o naturalne środowisko i własne zdrowie.”[2]

Podstawowym zadaniem edukacji zawodowej jest tworzenie warunków do uzyskania kwalifikacji zawodowych, odpowiadających uznanym standardom kompetencji, czyli sprawności i zachowań, związanych z wykonywaniem określonych zadań zawodowych.

Jako nauczyciele szkół zawodowych stoimy przed wielka szansą,  która pozwoli lepiej przygotować młodych ludzi do czekających ich wyzwań współczesnej gospodarki rynkowej.

Dzisiaj  już  nie wystarczy dobrze obsługiwać maszynę, nie wystarczy dobrze poznać procesy technologiczne.

Ta wiedza i umiejętności powinna być uzupełniona o elementy o charakterze interdyscyplinarnym. Potrzebna jest mocna wiara we własne siły, umiejętność rozwiązywania problemów i podejmowania trudnych decyzji, analizowania sytuacji i wyciągania wniosków, twórcze myślenie-to umiejętności niezbędne dziś każdemu, kto chce osiągnąć sukces i czerpać zadowolenie z pracy zawodowej.

Takie umiejętności musimy zaszczepić naszym uczniom po to, aby mogli sprostać wymogom rynku pracy.

Współczesna gospodarka wolnorynkowa oczekuje od przyszłych uczestników procesów gospodarczych specyficznych umiejętności, takich jak:

· określenia własnej roli i miejsca na rynku pracy zgodnie z posiadanymi umiejętnościami, predyspozycjami i zainteresowaniami,

· podejmowania oraz prowadzenia samodzielnej działalności gospodarczej, zgodnie z prawem, zgodnie z zasadami zarządzania i marketingu,

· prezentowania swoich umiejętności i predyspozycji zawodowych przez wykorzystanie stosownej dokumentacji podczas rozmowy kwalifikacyjnej,

· planowania własnych działań,

· umiejętności prezentowania twórczego podejścia do rozwiązywania problemów,

· analizowania zachodzących wokół zjawisk społeczno-gospodarczych,

· organizowania własnego środowiska pracy.   

Głównym celem szkoły zawodowej jest wykształcenie u uczniów umiejętności zawartych w podstawie programowej dla danego zawodu.

Kształcenie praktyczne w przyszłej szkole zawodowej będzie odbywać się w pracowniach praktycznych w miejsce obecnych warsztatów szkolnych oraz w centrach kształcenia praktycznego. 

Absolwent współczesnej szkoły zawodowej musi być przygotowany na zmiany. Niewykluczone, że w okresie swej aktywności zawodowej będzie musiał kilkakrotnie  zmieniać zawód , a na pewno ciągle będzie musiał zdobywać nowe umiejętności.

Aby sprostać tym zadaniom, należy uczyć zaradności w samodzielnym rozwiązywaniu zadań, umiejętności korzystania z różnorodnych źródeł informacji i gotowości do przystosowania się do zmieniających się technologii i warunków pracy. Należy kształcić postawę twórczą, rezygnując z wyuczania na pamięć i kształcenia nawyków, gdyż mogą okazać się one zbędnym obciążeniem.

Bibliografia :

1.   A. Bogaj „Realia i perspektywy reform oświatowych” IBE W-wa 1997r.

2. E.Goźlińska „Reforma kształcenia zawodowego” CODN W-wa 1997r.

3.   „Reforma systemu edukacji” wyd. MEN W-wa 1998r.

Opracowanie: mgr Piotr Skwiercz