Osobowość osób z upośledzeniem umysłowym
Opracowanie: mgr Maciej Ostrowski
Zespół Szkół Specjalnych w Inowrocławiu
Określenie pojęcia „osobowość” napotyka wiele trudności. Jest to jedno z zasadniczych pojęć współczesnej psychologii definiowane jednak w różny sposób. Mimo różnicy zdań pomiędzy psychologami zajmującymi się psychologią osobowości panuje na ogół zgodność co do tego, że osobowości nie można pojmować w sposób statyczny jako zbiór cech, jako mozaiki zbudowanej z elementów. Przez osobowość należy zatem rozumieć - wieloczynnikową strukturę integrującą i ukierunkowującą zachowanie jednostki, której poziom i osiągnięcia uzależnione są od: procesów po-znawczych, procesów motywacyjnych, cech temperamentu i inteligencji.
Procesy poznawcze to procesy psychiczne prowadzące do uzyskania orientacji w otoczeniu poprzez odzwierciedlanie przedmiotów i ich cech oraz uzyskanie wiedzy o świecie poprzez spostrzeżenia, myślenie oraz pamięć. U osób z upośledzeniem umysłowym występuje niedorozwój czynności orientacyjno - poznawczych Spostrzeganie otaczającego świata zależy od poziomu zaburzeń. Opóźnienia procesu analizy i syntezy, charakterystyczne dla dzieci z upośledzeniem umysłowym, będące z kolei rezultatem zahamowanej czynności tkanki mózgowej, powodują spowolnienie w spostrzeganiu. Jednostki te w określonych odcinkach czasu spostrzegają mniejszą ilość przedmiotów niż jednostki o prawidłowym rozwoju intelektualnym. Wąskość spostrzegania, spowolnienie i wąski zasięg spostrzegawczości ujemnie wpływają na analityczne rozpoznawanie oglądanego aspektu rzeczywistości. Komplikują wyodrębnianie znajdujących się w tej rzeczywistości przedmiotów. Na bazie poznania zmysłowego kształtują się wyobrażenia. Charakterystyczną cechą wyobrażeń dzieci z upośledzeniem umysłowym jest brak struktur pojęciowych o przedmiocie. Wyobrażenia obejmują zewnętrzne, fragmentaryczne cechy przedmiotów, brak im natomiast ogólnego pojęcia, które nadawałoby wyobrażeniom sensowną całość. Różnorodne przedmioty w wyobrażeniach dzieci z upośledzeniem umysłowym tracą indywidualność, oryginalność, upodobniają się do siebie wzajemnie.
Kolejnym omawianym procesem jest myślenie. Działalność myślowa dzieci z upośledzeniem umysłowym niedostatecznie odzwierciedla przedmioty, zjawiska, wzajemne powiązania zjawisk, bowiem pełnowartościowy proces odzwierciedlania obiektywnych właściwości, prawidłowości przedmiotowych zawsze zakłada umiejętność abstrahowania (wyodrębniania) konkretnego przedmiotu. U osób z upośledzeniem umysłowym przeważa myślenie na poziomie konkretnym. Upośledzone są takie procesy myślowe jak: wnioskowanie, rozumienie, wykrywania zależności, wiązanie. Zdolność kojarzenia treści jest tak zaburzona, że sam proces kojarzenia bywa utrudniony, a niekiedy nie występuje. Rytm procesów myślowych jest u dzieci z upośledzeniem umysłowym bardzo zwolniony, co wynika z małej ruchliwości procesów nerwowych. Obniżona jest także zdolność do wykorzystywania zdobywanych wiadomości, stosowania argumentacji, orientacji w sytuacji złożonej, samodzielności myślenia. Myślenie jednostek z upośledzeniem umysłowym charakteryzuje słabość uogólnień. Pełnowartościowe uogólnianie to koncentracja uwagi na istotnych ogólnych właściwościach przedmiotów. Uogólnianie wymaga myślenia odwracalnego (umiejętności powracania do sytuacji początkowej), stanowi podstawę łączenia przedmiotów w grupy, klasy, kategorie. W trakcie rozwiązywania zadań osoby z upośledzeniem umysłowym nie są w stanie spośród najrozmaitszych cech wybrać tych, które w sposób najbardziej pełny wyjaśniają pojęcie. Słabość uogólniania znajduje odzwierciedlenie w słabym przyswajaniu reguł i zasad. Porównując przedmioty przejawiają tendencję do ujmowa-nia różnic, nie umieją jednocześnie uchwycić podobieństw. Myślenie osób z upośledzeniem umysłowym charakteryzuje niekonsekwencja. Często odchodzą od podjętego toku myślenia z powodu zadziałanie przypadkowego bodźca. Upośledzony umysłowo często nie przewiduje swoich czynności, ani rezultatów podjętej aktywności. Świadczy to o osłabionej regulującej roli myślenia. Dla osób z upośledzeniem umysłowym charakterystyczny jest brak krytycyzmu w stosunku do prawidłowości swych przypuszczeń, domniemań, przewidywań.
Pamięć u osób z upośledzeniem umysłowym wykazuje szereg cech patologicznych. Jest to proces słaby o niskich możliwościach przechowywania wiadomości i małej gotowości do ich reprodukcji. Upośledzona jest głównie pamięć logiczna, zarówno świeża jak i trwała. Nie ma istotnych cech różniących w zakresie pamięci mechanicznej, upośledzonych od osób sprawnych umysłowo. Utrudnienie zapamiętywania treści powiązanych logicznie powoduje występowanie u osób z upośledzeniem umysłowym zmyśleń i konfabulacji (wypełnianie luk pamięciowych treściami zmyślonymi).
Drugą grupą procesów wchodzących w skład struktury osobowości są procesy motywacyjne. Motywacja jest to zespół czynników uruchamiających celowe działanie. Dzieci o zmniejszonej sprawności intelektualnej mają tendencję do powtarzania tych samych wzorców zachowań w różnych sytuacjach społecznych oraz zmniejszone zainteresowanie wypróbowaniem wzorców nowych przy jednoczesnej małej umiejętności przenoszenia reakcji wyuczonych z jednej sytuacji na drugą. Takie działanie jest wynikiem nastawienia się na uniknięcie porażki niż na odniesienie sukcesu, co również jest cechą charakteryzującą osób z upośledzeniem umysłowym. Jest to jednak działanie celowe. Występująca u tych osób skłonność do unikania tego, co nowe i nieznane jest konsekwencją ogólnie niskiego poziomu motywacji. Na kształtowanie się poziomu motywacji mają wpływ: lęk, społeczna deprywacja, tendencję do jednocześnie pozytywnych i negatywnych reakcji oraz hierarchia wzmocnień. Omówię je kolejno w skróci:
Lęk – ogólny poziom lęk u osób z upośledzeniem umysłowym jest znacznie wyższy niż u osób o prawidłowym rozwoju. Jest to wynikiem doświadczeń życiowych tych osób. Dominuje tu lęk przed porażką, jako czynnik hamujący motywację. Częste spotykanie się z sytuacjami przekraczającymi możliwości, upośledzeni umysłowo uogólniają na większość sytuacji życiowych, stąd poczucie lęku przed porażką. Upośledzony umysłowo nie ufa własnym sposobom radzenia sobie z trudnościami, szuka pomocy z zewnątrz, wśród najbliższego otoczenia i do pomocy tej się przyzwyczaja. W efekcie liczą tylko na nią i mają także skłonności do naśladowania zachowania innych. Lęk może mieć także podłoże w stresowych przeżyciach w środowisku rodzinnym np. w rodzinach zagrożonych patologią, odrzucenie przez rodziców, zaniedbanie itp.
Społeczna deprywacja (izolacja) – każda wzajemna relacja między upośledzonym umysłowo a jego „zdrowym” otoczeniem, jeśli nie jest oparta na rzeczywistej i całkowitej akceptacji, rodzi w nim niedosyt kontaktów z opiekuńczym i gotowym do pomocy dorosłym. W kontaktach interpersonalnych upośledzeni umysłowo demonstrują często uległość i bierność, co jest działaniem celowym, nastawionym na zwiększenie, bądź podtrzymanie kontaktu społecznego.
Tendencja do pozytywno-negatywnych reakcji – wynika ona z omówionej wcześniej deprywacji społecznej. Jest to podwyższona tendencja do wchodzenia w kontakty z dorosłym, ale z drugiej strony zaobserwować można niechęć lub nadmierną ostrożność w tego rodzaju kontaktach (reakcja negatywna). Jej nasilenie zależy od ilości negatywnych kontaktów jakie były udziałem upośledzonego umysłowo.
Hierarchia wzmocnień – u osób normalnie rozwiniętych umysłowo w okresie rozwoju przechodzi się od motywacji zewnętrznej do motywacji wewnętrznej. Wraz z dojrzewaniem znaczenie pochwały i zachęty stopniowo maleje i zostaje zastąpione wewnętrznym poczuciem, że to, co robię, jest dobre i właściwe. U dzieci z upośledzeniem umysłowym osiągnięcie takiego poziomu rozwoju nie jest często możliwe.
Wiedza na temat wpływu procesów motywacyjnych na rozwój osobowości dzieci z upośledzeniem umysłowym pozwala zwiększyć skuteczność oddziaływań wychowawczych. Czynniki motywacyjne są o wiele bardziej podatne na zmiany i modyfikacje niż procesy myślowe.
W definicji podanej na wstępie jako trzeci czynnik wymieniony został temperament. Pod pojęciem temperamentu rozumie się zespół biologicznie uwarunkowanych i względnie stałych cech zachowania, mianowicie: siłę (wielkość) i czas (szybkość) reagowania. Cechy temperamentu przejawiają się nie tylko w emocjach czy w motoryce, lecz w całym zachowaniu. Cechy temperamentu w porównaniu z innymi cechami psychicznymi należą do najbardziej stałych i niezmiennych. Siła temperamentu to siłą procesu hamowania lub pobudzania, a ruchliwość to łatwość przechodzenia z jednej aktywności do drugiej. Zaburzenia zachowania pozwalają na wyodrębnienie dwóch grup różniących się pod względem temperamentu:
Trzecią grupę stanowią jednostki o zrównoważonych procesach hamowania i pobudzania. Wśród osób upośledzonych i normalnych wyróżnić można wszystkie te grupy, jednak więcej jest skrajnych typów temperamentów wśród osób z upośledzeniem umysłowym. Wyróżnia się tu tzw. Typ apatyczny i eretyczny.
Funkcja tak pojmowanej osobowości polega również na utrzymywaniu hierarchii celów, których realizacja prowadzi do zaspokojenia biologicznych i nabytych potrzeb jednostki. Teorię osobowości opartą na hierarchii potrzeb opracował A.H.Maslow, amerykański psychiatra. Według niego istnieje pięć grup potrzeb człowieka:
Maslow wymienia także potrzebę poznawczą i estetyczną, jednak nie tworzy z nich oddzielnych grup sądząc, że są one narzędziami w zaspakajaniu pięciu podstawowych grup potrzeb. W funkcjonowaniu potrzeb w organizmie człowieka zdaniem Maslowa istnieje hierarchiczny porządek: najpierw zaspakajane są potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, prestiżu i uznania, przynależności i samorealizacji. Zaspokojenie potrzeb niższego rzędu daje możliwość do wystąpienia potrzeb wyższego rzędu.
Zaspokojenie potrzeb psychicznych i fizycznych każdej jednostki, a szczególnie jednostki upośledzonej umysłowo, jest jednym z podstawowych warunków właściwego jej rozwoju. Potrzeby człowieka powstają w działaniu i są zarazem pobudkami do działania. Osoby upośledzone różnią się od prawidłowo rozwiniętych zarówno nasileniem potrzeb wyższego rzędu jak i sposobem ich zaspokojenia. U osób z upośledzeniem umysłowym mogą nie występować potrzeby samoaktualizacji, a potrzeby prestiżu i uznania mogą wystąpić w mniejszym nasileniu niż u osób normalnych. Zaspakajanie potrzeb może być utrudnione u osób z upośledzeniem umysłowym z uwagi na mniejszy stopień samodzielności. Osoby głębiej upośledzone mogą mieć trudności nawet w zaspakajaniu potrzeb fizjologicznych. Na realizację potrzeb bezpieczeństwa, przynależności i miłości ma głównie wpływ środowisko w jakim żyje jednostka. Nieprawidłowe środowisko może mieć negatywny wpływ na realizację tych potrzeb i może prowadzić do zaburzeń tak rozumianej osobowości. Dotyczy to w równiej mierze osób upośledzonych i prawidłowo rozwiniętych, ale osoby upośledzone mają częściej do czynienia z postawą odrzucenia i nieakceptacji już z powodu niepełnej sprawności. Racjonalne i rozsądne zaspakajanie potrzeb osób z upośledzeniem umysłowym w rodzinie sprzyja rozwojowi psychicznemu, fizycznemu i normalnym interakcją społecznym.
Funkcja osobowości polega również na kontrolowaniu względnie trwałych sposobów realizacji dążeń będących wyrazem poglądów i postaw. Postawa stanowi ukierunkowanie ku określonym przedmiotom, pojęciom lub sytuacjom oraz gotowość do zachowania się wobec tych przedmiotów, pojęć lub sytuacji w pewien z góry określony sposób. Zarówno ukierunkowanie, jak i gotowość do określonego zachowania posiada aspekt emocjonalny, motywacyjny i intelektualny. Do podstawowych cech postawy zaliczyć należy: treść (czego dotyczy postawa), stopień ogólności (ilość desygnatów jakiej ona dotyczy), ważność (znaczenie danej postawy w życiu człowieka), kierunek (pozytywna lub negatywna), siła (o ile postawa jest negatywna lub pozytywna – krańcowo lub umiarkowanie), trwałość (niezmienność), adekwatność, złożoność (skład tworzących ją komponentów i stopień ich rozwoju) i zawartość (stopień zgodności pomiędzy komponentami tworzącymi postawę pod względem ich złożoności, kierunku i siły).
Różnice w zakresie postaw u osób z upośledzeniem umysłowym i normalnych dotyczyć zatem będą: stopnia ogólności postawy, ważności, siły, trwałości, adekwatność, złożoności i zawartości. Nie będą dotyczyć takich cech jak treści i kierunek postawy, a więc tych najbardziej podstawowych. Postawy tworzą się na bazie doświadczeń jednostki, jej kontaktów społecznych i uczenia się. Z uwagi na specyfikę tych kontaktów i doświadczeń postawy osób upośledzonych różnić się muszą od postaw jednostek o prawidłowym rozwoju umysłowym. Tak samo dotycz to uczenia się.
Człowiek o dojrzałej i zwartej osobowości nie działa na ogół pod wpływem chwilowego nastroju, nadarzającej się okazji, wywieranych na niego nacisków. Działanie jego jest zorganizowane i konsekwentne w dążeniu do osiągnięcia zasadniczych dla niego celów. Przejawia przy tym charakterystyczne sposoby ich realizacji i zględnie stałe poglądy. Nadaje to działaniu cechy ciągłości i stabilności oraz indywidualność różniącą ludzi między sobą. Osobowość nie może rozwijać się ani prawidłowo funkcjonować w izolacji od otoczenia, nie jest zamkniętym układem, lecz wieloczynnikową strukturą dynamiczną umożliwiającą zachowanie równowagi psychicznej między człowiekiem a otoczeniem, które tworzą przede wszystkim inni ludzie.
Człowiek upośledzony umysłowo charakteryzuje się słabością uczuć złożonych, co prowadzić może do ujawnienia takich cech, jak brak trwałych związków uczuciowych, niezdolności do przewidywania skutków i wyprowadzania wniosków praktycznych z dotychczasowych doświadczeń. Prowadzi to w konsekwencji do braku istotnych zainteresowań, zmienności i nietrwałości dążeń, braku konsekwencji w realizacji zamierzeń, często dużej aktywności do osiągnięcia celów doraźnych, zanikających przy niewielkich nawet niepowodzeniach. Cechą osobowości osób z upośledzeniem umysłowym może być także brak wglądu, zdolności samooceny i rozumienia zależności niepowodzeń od własnych cech.
„Człowieka można kształtować różnymi drogami. Może to być encyklopedyczne przekazywanie wiedzy, albo też w taki sposób, aby jednostka aktywnie przeżywała wszystkie podawane informacje. Oczywistym jest fakt, iż w kształtowaniu dziecka upośledzonego musimy stosować tę drugą metodę z dodatkowym uzupełnianiem, aby było to przeżywanie radosne, bo tylko wtedy będzie ono twórcze”. (Halina Misiewicz)
BIBLIOGRAFIA
1. T.Gałkowski – Dzieci specjalnej troski WP W-wa 1979r
2. S.Kowalik – Rehabilitacja upośledzonych umysłowo PWN W-wa 1981r
3. R.Kohnstamm – Praktyczna psychologia dziecka WsiP W-wa 1989r
4. R.Kościelak – Psychologia kliniczna upośledzonych umysłowo skrypt UG 1986r
5. Maria Grzegorzewska – Pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych red. Ewa Żabczyńska WSiP 1985r
6. Słownik Psychologiczny red W.Szewczuk WP W-wa 1979r
7. Wybrane zagadnienia z psychologii dziecka upośledzonego umysłowo red. M.Sękpwska Lublin 1983
8. Z zagadnień kształcenia i wychowania dzieci niepełnosprwanych red. M.Marek-Ruka W-wa 1983r.