Elementy systemu zapewnienia jakości w kształceniu zawodowym

Opracowanie: mgr Piotr Kendzierski

Podstawową trudnością w dobrym zaprojektowaniu kształce­nia zawodowego i systemu zapewnienia jego jakości jest ist­nienie w Polsce dwóch klasyfikacji zawodów.

Klasyfikacja zawodów szkolnictwa zawodowego ustanawiana rozporządzeniem ministra edukacji narodowej (zawiera dziś 179 zawodów) jest zaszłością, wynikającą z przyjęcia niegdyś założenia, że po okresie nauki w szkole (w gruncie rzeczy w zakresie ogólnozawodowym) będą warunki do tego, by uczyć się pracy na konkretnym stanowisku jeszcze przez dłuż­szy okres i że zmiana miejsca pracy nieczęsto wiązać się bę­dzie ze zmianą obszaru zawodowego, w którym zostało się wykształconym. Zawody szkolne zostały wiec skonstruowane tak, że stanowią raczej kierunki kształcenia niż zawody w ro­zumieniu rynkowym. Tym samym słabo zresztą przystają do cytowanej w niniejszym materiale definicji zawodu. Niektóre zawody „szkolne” na poziomie technika zawierają w sobie na­wet kilkadziesiąt zawodów „gospodarczych” (dobrym przykła­dem jest tu technik ekonomista) z Klasyfikacji zawodów i spe­cjalności ustanowionej przez ministra pracy i polityki społecz­nej (zawiera około 2400 zawodów i specjalności).

Sytuacja na rynku pracy w Polsce uległa jednak poważnej zmianie w okresie ostatnich kilku lat i, zgodnie z zasadami funkcjonowania wolnego rynku, zmiana ta będzie się pogłę­biać. Dzieje się tak za przyczyną, przede wszystkim, zmiany struktury gospodarki pod względem własności, wielkości firm, zmiany obszarów produkcji i usług oraz wymogów wy­nikających ze stosowania nowych technik i technologii. Duże znaczenie ma także coraz szersza współpraca międzynarodo­wa firm, w tym zjawisko globalizacji gospodarki. Koszty firm generuje dziś zatrudnienie. Mało który pracodawca chce więc zatrudniać osoby bez pełnej zdolności do wykonywania konkretnej pracy od samego początku zatrudnienia, a okre­sy adaptacji są dziś skracane do minimum. Najchętniej zre­sztą zatrudniane są osoby z minimalnym choćby doświad­czeniem zawodowym lub dobrą praktyką. Pojawiły się też ob­szary umiejętności uznawanych przez pracodawców za wa­runek konieczny do podjęcia prac (takim obszarem jest na przykład posługiwanie się komputerem jako narzędziem). Coraz większa rolę odgrywa też rzetelność i odpowiedzial­ność pracownika.

Wszystko to sprawia, że konieczne jest inne podejście do kształcenia. Absolwent szkoły musi odpowiadać na zapotrze­bowanie rynku pracy. Musi być dobrze przygotowany pod względem wiedzy ogólnej, mieć rzetelne kwalifikacje do wy­konywania konkretnej pracy, umieć się uczyć i być gotowym do wielokrotnego przekwalifikowywania w całym okresie aktywności zawodowej. Stąd w proponowanych rozwiązaniach zmiany nie tylko w organizacji kształcenia, ale przede wszyst­kim w jego treściach oraz wprowadzanie przejrzystego syste­mu potwierdzania kwalifikacji, w szczególności podział zawo­dów szkolnych na kwalifikacje odpowiadające zawodom go­spodarczym i proponowany sposób ich potwierdzania jest pierwszym krokiem do zastąpienia klasyfikacji zawodów szkol­nych listą kwalifikacji podlegających potwierdzaniu (listą eg­zaminów).

W przyszłości dobre szkoły zawodowe powinny stać się silny­mi ośrodkami kształcenia zawodowego zarówno młodzieży, jak i osób dorosłych, oferującymi szeroką gamę kursów pro­wadzących do uzyskania kwalifikacji. Bez trudu można sobie wówczas wyobrazić, że podczas okresu nauki szkolnej naby­wane kwalifikacje, zarówno pod względem obszarów zawo­dowych, jak i ich liczby, będą mogły być indywidualnie zróż­nicowane. Stopniowe uelastycznianie systemu potwierdzania kwalifikacji pozwoli też na szybsze niż dziś reakcje na zmiany na lokalnych, regionalnych i krajowym rynku pracy. System taki wymusi też większą efektywność kształcenia, chociażby przez jego modularyzację i standaryzację efektów szkolenia. Mimo że zgodność klasyfikacji szkolnej z gospodarczą jest tyl­ko 50-procentowa, to kształcenie zawodowe w nowych ty­pach szkół będzie się rozpoczynać zgodnie z klasyfikacją MEN. Wynika to z faktu, że będąca w opracowaniu klasyfikacja jed­nolita (dla edukacji i gospodarki) wejdzie w życie (o ile zosta­nie zaakceptowana przez odpowiednie resorty) nie wcześniej niż w 2004 roku, a to już jest rok pierwszych egzaminów za­wodowych, a do zawodów szkolnych opracowane zostały podstawy programowe kształcenia, które są formalną pod­stawą do prowadzenia kształcenia zawodowego w systemie szkolnym.

Mamy więc dziś do czynienia z etapem przejściowym. Zapro­ponowana poniżej konstrukcja systemu potwierdzania kwali­fikacji ma jednak tę właściwość, że daje się łatwo modyfiko­wać w miarę wprowadzania do systemu szkolenia zawodowe­go efektów kolejnych prac merytorycznych i rozwiązań pra­wnych (standardy kwalifikacji, jednolita klasyfikacja zawodów, ustawa o ustawicznym kształceniu zawodowym itd.).

W myśleniu o systemie zapewnienia jakości winno się mieć na uwadze dwa podstawowe obszary: proces kształcenia i jego efekt. Obie te kategorie wydają się być jednakowo ważne. Zajmijmy się w pierwszym rzędzie efektem i sposobem podejścia do jego weryfikacji.

W projekcie zmian w kształceniu zawodowym (zeszyt 3 Biblio­teczki reformy MEN, 1998) zapisane zostały plany utworzenia systemu zapewnienia jakości. Używa się tam pojęć wymaga­jących zdefiniowania i precyzyjnego określenia. Występują tam w szczególności takie pojęcia jak:

1.    Zawód

2.    Standard (kwalifikacji zawodowych, edukacyjny)

3.    Wiadomości

4.    Umiejętności

5.    Cechy psychofizyczne

6.    Akredytacja

7.    Certyfikacja

8.    Zewnętrzny egzamin (zawodowy)

Szczególnie ważne jest ustalenie relacji między podstawo­wymi pojęciami i dokumentami związanymi z egzaminowa­niem, czyli: podstawą programową kształcenia w zawodzie, klasyfikacjami zawodów, standardami kwalifikacji zawodo­wych, kwalifikacjami zawartymi w szerokoprofilowych zawo­dach szkolnych, standardami wymagań egzaminacyjnych i wymaganiami egzaminacyjnymi oraz procesem egzaminowania.

Zawód rozumie się jako zbiór zadań (zespół czynności), wyo­drębnionych w wyniku społecznego podziału pracy, wykony­wanych stale lub z niewielkimi zmianami przez poszczególne osoby i wymagających odpowiednich umiejętności, wiado­mości oraz cech psychofizycznych.

Kwalifikacje to pojęcie, które może być odnoszone zarówno do sfery edukacyjnej, jak i do wymagań rynku pracy. Te dwie konotacje są różne. W założeniach reformy systemu kształce­nia zawodowego proponuje się następującą definicję edukacyjną:

Kwalifikacje to potwierdzony zasób wiadomości i zakres umiejętności tak wyodrębniony, aby pozwalał na samodziel­ne wykonywanie konkretnego zestawu zadań zawodowych i umożliwiał podjęcie zatrudnienia.

W rozumieniu rynkowym trzeba do powyższego określenia dodać: (często) dodatkowe uprawnienia do pracy na kon­kretnym stanowisku, wymagające odpowiedniego stażu pra­cy i/lub dodatkowego szkolenia oraz oczekiwane przez pracodawcę cechy fizyczne i osobowościowe. Razem tworzy to określony zestaw kompetencji do zajmowania określonego stanowiska pracy.

Przez standard kwalifikacji zawodowych proponuje się rozumieć normę wymagań opisującą cechy psychofizyczne, wia­domości oraz umiejętności wraz z kryteriami oceny poziomu opanowania umiejętności niezbędnego do wykonywania danego zestawu zadań zawodowych.

Przy czym przez umiejętności rozumie się tutaj zdolność do wykonywania czynności prowadzących do uzyskania zaplano­wanego wyniku (realizacji zadania zawodowego), przez wia­domości - zestaw informacji niezbędnych do nabycia określonych umiejętności, a cechy psychofizyczne to elementy osobowościowe i warunki zdrowotne (fizyczne) niezbędne do właściwego funkcjonowania w warunkach pracy (przy wykonywaniu danego zestawu zadań zawodowych).

Struktura standardu kwalifikacji zawodowych jest więc następująca:

·        Cechy psychofizyczne (lista tych cech, które są niezbędne do wykonywania zestawu zadań zawodowych przypisanych do danej kwalifikacji).

·      Wiadomości (lista niezbędnych wiadomości do nabycia od­powiednich umiejętności).

·       Umiejętności w dwóch poziomach: poziom opanowania od­powiadający wykonywaniu zadań w sytuacjach typowych oraz poziom opanowania w sytuacjach problemowych.

Standard edukacyjny w odniesieniu do kształcenia zawodo­wego powinien opierać się na standardzie kwalifikacji zawo­dowych zarówno w warstwie merytorycznej, jak i materialnej, choć jest pojęciem odmiennym, bo związanym z procesem kształcenia i potwierdzania kwalifikacji (sprawdzania egzami­nowania). Stąd też jego definicja jest nieco odmienna. Można ją sformułować następująco:

·  zestaw umiejętności i wiadomości z uwzględnieniem za­chowań (postawy) wraz z opisem koniecznego poziomu ich panowania/przejawiania tak opisany, aby umożliwiał sfor­mułowanie szczegółowych wymagań potrzebnych do pro­wadzenia procesu potwierdzania kwalifikacji w danym za­wodzie

oraz

·       określenie niezbędnych warunków kadrowych, material­nych i organizacyjnych do efektywnego prowadzenia pro­cesu kształcenia.

W pojęciu standardu edukacyjnego mieści się więc zarówno standard wymagań egzaminacyjnych, jak i standardy wyposa­żenia czy finansowania.

Patrząc na standard edukacyjny od strony samego procesu potwierdzania kwalifikacji zawodowych (w szczególności - egzaminu), najbardziej interesująca jest pierwsza część sfor­mułowanej tu definicji. W samym procesie egzaminowania można tak dobierać zadania praktyczne, aby było możliwe sprawdzenie i ocena nie tylko ukształtowania umiejętności kandydatów, ale także posiadane przez nich wiadomości i niektóre przejawy pożądanych zachowań. Najtrudniej jest ocenić w jednorazowym procesie egzaminacyjnym cechy psychofizyczne kandydata, bowiem nazwanie, precyzyjne określenie poziomu cech osobowościowych oraz jedno­znaczne jego związanie z kwalifikacjami byłoby niezwykle ko­sztowne (narzędzia badawcze i specjalistyczne przygotowa­nie kadry). Dlatego zachowania (postawy) raczej nie powinny stanowić obszaru podlegającego ocenie podczas samego egzaminu. Tym bardziej, że z punktu widzenia rynku pracy, wymagania różnych pracodawców mogą od siebie znacznie odbiegać nawet przy identycznych wymaganiach w zakresie zbioru umiejętności i wiadomości.

Prace nad standardami kwalifikacji zawodowych i standarda­mi edukacyjnymi będą przebiegać równolegle. Jednakże standardy edukacyjne dla kształcenia zawodowego (przede wszystkim standardy wymagań egzaminacyjnych i same wy­magania) muszą powstać jeszcze przed końcem 2002 roku. Trzeba więc oprzeć ich konstrukcję o podstawy programowe kształcenia w poszczególnych zawodach. Powstawanie kolej­nych standardów kwalifikacji zawodowych musi być uwzglę­dniane w formułowaniu standardów edukacyjnych.

Droga do tytułu zawodowego z uwzględnieniem egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe

Proponuje się, aby egzamin składał się z dwóch części - pi­semnej i praktycznej.

Część pisemna egzaminu powinna sprawdzać:

–        przygotowanie ponadzawodowe (siłą rzeczy),

–        przygotowanie ogólnozawodowe,

–       wiadomości i intelektualne umiejętności praktyczne w obrębie całego szerokoprofilowego zawodu.

Test pisemny powinien być tak skonstruowany, aby była możliwość oceny przygotowania kandydata do potwierdze­nia każdej z wyodrębnionych kwalifikacji oddzielnie.

Część praktyczna egzaminu powinna zawierać próby pracy (niezbyt szeroki zestaw prac) o zakresach odpowiadających podziałowi szerokoprofilowego zawodu na kwalifikacje i w liczbie co najmniej równej liczbie kwalifikacji przypisanych danemu zawodowi.

Zewnętrzność egzaminu będą wyznaczały trzy elementy:

1.     Jednolita na szczeblu krajowym część pisemna egzaminu.

2.     Udział pracodawców w zespołach egzaminacyjnych.

3.     Organizacja egzaminu i jego procedura (o tym, jaki jest skład zespołu egzaminacyjnego w ośrodku upoważnionym do przeprowadzania egzaminu i w którym ośrodku zdaje egzamin zgłoszony kandydat decyduje dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej, który także może wyznaczać we­ryfikatora zewnętrznego do ewaluacji formalnego przebie­gu egzaminu).

Założenie oddzielenia świadectwa ukończenia szkoły od cer­tyfikatu kwalifikacyjnego należy rozumieć w następujący sposób:

–        w przypadku ucznia (i młodocianego pracownika dokształ­cającego się w szkole zawodowej) do egzaminu można bę­dzie przystąpić po ukończeniu szkoły,

–        w przypadku osób realizujących obowiązek nauki w for­mach pozaszkolnych lub osób dorosłych, których staż pra­cy w danym zawodzie nie przekracza 3 lat, przystąpienie do egzaminu wymagać będzie przedstawienia zaświadczeń o ukończeniu odpowiednich szkoleń w jednostkach pu­blicznych lub inaczej upoważnionych do wydawania takich zaświadczeń,

–        w przypadku osób, które mają staż pracy dłuższy niż 3 la­ta w danym zawodzie, zdawanie egzaminu potwierdzają­cego kwalifikacje nie będzie uwarunkowane odbyciem szkolenia.

Podczas samego egzaminu podejście do prób pracy byłoby niezależne od wyniku części pisemnej egzaminu, a dopiero po przejściu całej procedury egzaminacyjnej uczeń uzyski­wałby informację, którą z kwalifikacji w zawodzie ma po­twierdzoną.

Procedura egzaminacyjna mogłaby być zresztą zróżnicowana - inna dla osób nabywających kwalifikacje w systemie eduka­cji ciągłej, a inna dla osób dorosłych nabywających kwalifika­cje w formach pozaszkolnych lub w formach mieszanych. W szczególności dotyczy to części pisemnej egzaminu, która dla uczniów powinna być pierwszym etapem egzaminu, a dla pozostałych osób mogłaby być ostatnim. W przypadku osób dorosłych można też dopuścić wybór kwalifikacji do potwier­dzenia.

Dla systemu szkolnego drogę dojścia do tytułu zawodowego z uwzględnieniem procesu potwierdzania kwalifikacji (egza­minu) przedstawia powyższy schemat.

Zapisane w schemacie terminy egzaminów mogłyby dotyczyć jednolitej w całym kraju części pisemnej, zaś część praktyczna mogłaby odbywać się w czasie wyznaczonym przez ośrodki upoważnione do przeprowadzania egzaminów, w uzgodnie­niu z właściwą OKE w ustalonym czasie.

Ulubionym zajęciem wielu kontestatorów jest zgodność pro­ponowanych polskich rozwiązań z rozwiązaniami europejski­mi. Warto więc po raz kolejny przypomnieć, że nie istnieje coś takiego jak europejski system uznawania kwalifikacji. Praktycznie każdy kraj UE ma swoje własne rozwiązania w tym zakresie. Dyrektywy UE dotyczą jedynie formułowania krajo­wych zasad, według których możliwe byłoby uznawanie przez jeden kraj członkowski kwalifikacji nabytych w innym kraju członkowskim. Istnieją tylko nieliczne przypadki umów dwu­stronnych dotyczących uznawania pojedynczych kwalifikacji. Umowy te dotyczą zresztą zwykle kwalifikacji deficytowych na rynku jednego z krajów, a nadwyżkowych na rynku inne­go. Jest to zrozumiałe w kontekście ochrony własnych ryn­ków pracy przez poszczególne kraje UE. Ochrona taka jest konsekwencją nie tylko dość wysokiego wciąż poziomu bez­robocia w poszczególnych krajach członkowskich (z nieliczny­mi wyjątkami), ale też różnorodnością kulturową oraz dużym zróżnicowaniem poziomu życia i organizacji poszczególnych społeczeństw. Dlatego generalną tendencją w UE jest uzyska­nie możliwie wysokiego poziomu przejrzystości kwalifikacji oraz procedur i zasad ich potwierdzania. Tym wymogom w pełni odpowiada propozycja polska. Zrealizowanie powyżej przedstawionych założeń choćby tylko w 80% uplasuje nasz kraj w czołówce europejskich systemów potwierdzania kwali­fikacji i pozwoli na zajęcie dobrej pozycji w negocjacjach bi­lateralnych z poszczególnymi krajami w kwestiach wzajemne­go uznawania świadectw kwalifikacyjnych.

Klasyfikacja zawodów szkolnictwa zawodowego

Podstawy programowe kształcenia w zawodach

Programy nauczania dopuszczone do użytku szkolnego

Aktualny wykaz 179 zawodów szkolnictwa zawodowego za­warty jest w:

·        Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnic­twa zawodowego (Dz.U. z 1998 r. nr 4, poz. 9),

·        Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 31 maja 1999 r., zmieniającym rozporządzenie w sprawie kla­syfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (Dz.U. nr 52, poz. 535).

Podjęto prace nad kolejną nowelizacją wyżej wymienionego rozporządzenia, zgodnie z wnioskami właściwych mini­strów, o zmianę zapisów bądź wprowadzanie nowych zawo­dów do klasyfikacji szkolnictwa zawodowego.

Poniżej prezentujemy wykaz 135 podstaw programowych kształcenia w zawodach, które są zaakceptowane przez mi­nistrów właściwych dla zawodów oraz zatwierdzane przez ministra edukacji narodowej, lecz proces ich ustalania w drodze rozporządzenia, zgodnie z ustawą o systemie oświaty, dopiero się rozpoczął Podstawy programowe kształcenia w poszczególnych zawodach będą ukazywały się sukcesywnie w Dzienniku Ustaw, w formie załączników do rozporządzeń.

Jednocześnie informujemy, że trwają prace nad podstawa­mi programowymi dla kolejnych zawodów.

Aktualny wykaz programów nauczania dopuszczonych do użytku szkolnego w publicznych szkołach zasadniczych i średnich zawodowych na dany rok szkolny jest dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Edukacji Narodowej: http://www.men.waw.pl.

Wykaz na każdy kolejny rok szkolny zamieszcza się do 31 stycznia danego roku kalendarzowego. W wykazie tym znaj­dują się w większości programy nauczania uwzględniające odpowiednie podstawy programowe kształcenia w zawo­dach, a także dokumentacje programowe dla modeli zawo­dów z poprzednich klasyfikacji. Jeśli dla danego zawodu nie została jeszcze opracowana podstawa programowa kształce­nia lub podstawa programowa została już opracowana, lecz trwają prace nad pierwszym przykładowym programem na­uczania, uwzględniającym tę podstawę. Jeśli dla zawodu zobowiązującej klasyfikacji nie opracowano dotąd programu nauczania a zawód w obecnym brzmieniu poprzednio nie występował w wykazie programów nauczania, może być utrzymana dokumentacja programowa dla zawodu pokrew­nego, który byt ujęty w klasyfikacjach z    1982 r. lub 1986 r.

Ponadto MEN informuje, że zarówno podstawy programo­we kształcenia w poszczególnych zawodach, jak i dopu­szczone do użytku szkolnego programy nauczania są dostępne u kuratorów oświaty, którym na bieżąco, po za­twierdzeniu, Ministerstwo wysyła wyżej wymienione doku­menty programowe. Istnieje również możliwość odpłatnej wysyłki zamówionych uprzednio telefonicznie programów z archiwum Ministerstwa, które mieści się w Instytucie Ba­dań Edukacyjnych (01-180 Warszawa, ul. Górczewska 8, tel. (0-22) 632-02-21).

Wykaz zatwierdzonych podstaw programowych kształcenia w zawodach:

1.           Korektor i stroiciel instrumentów muzycznych

2.           Technik analityk

3.           Technik architekt

4.           Technik budownictwa

5.           Technik budownictwa okrętowego

6.           Technik elektronik

7.           Technik elektryk

8.           Technik garbarz

9.           Technik geodeta

10.       Technik górnictwa odkrywkowego

11.       Technik górnictwa otworowego

12.       Technik górnictwa podziemnego

13.       Technik hutnik

14.       Technik instrumentów muzycznych

15.       Technik inżynierii środowiska i melioracji

16.       Technik mechanik

17.       Technik mechanizacji rolnictwa

18.       Technik obuwnik

19.       Technik odlewnik

20.       Technik papiernictwa

21.       Technik poligraf

22.       Technik technologii ceramicznej

23.       Technik technologii chemicznej

24.       Technik technologii drewna

25.       Technik technologii szkła

26.       Technik technologii odzieży

27.       Technik technologii wyrobów skórzanych

28.       Technik technologii żywności

29.       Technik telekomunikacji

30.       Technik urządzeń sanitarnych

31.       Technik włókiennik

32.       Technik włókienniczych wyrobów dekoracyjnych

33.       Technik informatyk

34.       Fototechnik

35.       Technik elektroniki medycznej

36.       Technik elektroradiolog

37.       Technik urządzeń audiowizualnych

38.       Technik bezpieczeństwa i higieny pracy

39.       Technik hodowca koni

40.       Technik ogrodnik

41.       Technik pszczelarz

42.       Technik rolnik

43.       Technik rybactwa śródlądowego

44.       Asystentka stomatologiczna

45.       Dietetyk

46.       Higienistka stomatologiczna

47.       Instruktor higieny

48.       Ortoptystka

49.       Ratownik medyczny

50.       Technik analityki medycznej

51.       Technik dentystyczny

52.       Technik farmaceutyczny

53.       Technik fizjoterapii

54.       Technik masażysta

55.       Technik ortopeda

56.       Technik weterynarii

57.       Terapeuta zajęciowy

58.       Pielęgniarka

59.       Położna

60.       Technik agrobiznesu

61.       Technik ekonomista

62.       Technik handlowiec

63.       Technik hotelarstwa

64.       Technik obsługi turystycznej

65.       Technik rachunkowości

66.       Technik organizacji reklamy

67.       Technik archiwista

68.       Technik informacji naukowej

69.       Technik usług pocztowych i telekomunikacyjnych

70.       Kelner

71.       Kucharz

72.       Technik organizacji usług gastronomicznych

73.       Technik żywienia i gospodarstwa domowego

74.       Opiekunka dziecięca

75.       Sprzedawca

76.       Technik księgarstwa

77.       Ogrodnik

78.       Rolnik

79.       Rybak śródlądowy

80.       Górnik eksploatacji otworowej

81.       Górnik eksploatacji podziemnej

82.       Górnik odkrywkowej eksploatacji złóż

83.       Betoniarz-zbrojarz

84.       Cieśla

85.       Monter konstrukcji budowlanych

86.       Murarz

87.       Renowator zabytków architektury

88.       Dekarz

89.       Monter instalacji i urządzeń sanitarnych

90.       Monter sieci komunalnych

91.       Monter systemów rurociągowych

92.       Posadzkarz

93.       Technolog robót wykończeniowych w budownictwie

94.       Malarz-tapeciarz

95.       Blacharz

96.       Monter kadłubów okrętowych

97.       Modelarz odlewniczy

98.       Operator obrabiarek skrawających

99.       Ślusarz

100.   Mechanik-monter maszyn i urządzeń

101.   Mechanik-operator pojazdów i maszyn rolniczych

102.   Mechanik pojazdów samochodowych

103.   Monter-instalator urządzeń technicznych w budow­nictwie wiejskim

104.   Elektryk

105.   Elektromechanik pojazdów samochodowych

106.   Monter-elektronik

107.   Mechanik automatyki przemysłowej i urządzeń precy­zyjnych

108.   Monter instrumentów muzycznych

109.   Drukarz

110.   Introligator

111.   Stolarz

112.   Krawiec

113.   Kuśnierz

114.   Tapicer

115.   Kaletnik

116.   Obuwnik

117.   Operator maszyn i urządzeń do obróbki plastycznej

118.   Operator maszyn i urządzeń metalurgicznych

119.   Operator maszyn i urządzeń odlewniczych

120.   Operator urządzeń przemysłu ceramicznego

121.   Operator urządzeń przemysłu szklarskiego

122.   Operator urządzeń przemysłu chemicznego

123.   Operator maszyn w przemyśle włókienniczym

124.   Operator maszyn i urządzeń przemysłu spożywczego

125.   Pracownik socjalny

126.   Technik administracji

127.   Technik prac biurowych

128.   Monter sieci i urządzeń telekomunikacyjnych

129.   Technik ochrony fizycznej osób i mienia

130.   Cukiernik

131.   Rzeźnik-wędliniarz

132.   Technik ochrony środowiska

133.   Technik usług kosmetycznych

134.   Technik pożarnictwa

135.   Technik mechanik okrętowy

Materiał przygotowany przez:

Wydział Edukacji dla Rynku Pracy Departament Kształcenia i Wychowania MEN

Orientacja i poradnictwo zawodowe w nowym systemie edukacji

1. Zakres najważniejszych pojęć

Poradnictwo zawodowe w literaturze przedmiotu definiowa­ne jest z jednej strony jako ostatni etap orientacji zawodo­wej, z drugiej - jako działalność obejmująca swym zakresem orientację zawodową. Mimo odmiennego podejścia w defi­niowaniu tego pojęcia, we wszystkich dokumentach i opra­cowaniach poświęconych poradnictwu zawodowemu, pod­kreśla się, że są to działania wielu instytucji, których celem jest pomoc i wsparcie uczniów oraz dorosłych w podejmowa­niu decyzji edukacyjnych i zawodowych, a także umiejscawia­niu w wybranych rolach zawodowych. Traktowane jest ono jako działalność obejmująca swym zasięgiem orientację zawodową.

Najczęściej poradnictwo zawodowe definiuje się jako system długofalowych i wieloetapowych działań wychowawczych to­warzyszących jednostce w trakcie jej rozwoju zawodowego. Obejmuje ono całokształt zadań związanych z udzielaniem uczniom i dorosłym pomocy w planowaniu, tworzeniu i roz­woju kariery zawodowej przynoszącej jednostce satysfakcję i sukces zawodowy.

Z kolei doradztwo zawodowe, często utożsamiane z porad­nictwem zawodowym bądź traktowane jako termin zamienny, definiowane jest jako pomoc polegająca na udzieleniu indywi­dualnej porady zawodowej na kolejnych etapach dokonywa­nia wyboru typu szkoły, kierunku kształcenia, zatrudnienia, przekwalifikowywania się, ponownego zatrudnienia w przy­padku utraty pracy. W takim znaczeniu byłby to zatem ostat­ni etap poradnictwa zawodowego. Można przyjąć, iż doradz­two zawodowe jest świadczeniem pomocy w dokonywaniu kolejnych decyzji wyboru szkoły, zawodu lub pracy w formie indywidualnej porady zawodowej. Porada zawodowa wymaga interakcji zachodzącej miedzy radzącym się, uczniem bądź dorosłym, i udzielającym porady, doradcą zawodowym. Pod­stawą porady są:

·       informacje zwrotne o osobie, której udziela się pomocy, jej zainteresowaniach, zdolnościach, cechach charakteru, temperamencie, stanie zdrowia itp. na podstawie badań testowych, wyników badań lekarskich, rozmowy itp.;

·       informacje o możliwościach kształcenia, treści pracy w za­wodzie i wymaganiach stawianych kandydatom do zawo­du, możliwościach zatrudnienia, przekwalifikowania itp.

Niezmiernie istotnym elementem porady jest przekazywanie tych informacji w odpowiedni sposób tak, aby jednostka ich nie odrzuciła.

Pojęciem często mylonym lub traktowanym na równi z pora­dnictwem zawodowym jest orientacja zawodowa. Najczęściej definiuje się ją jako etap poradnictwa zawodowego, działal­ność poprzedzającą udzielanie jednostce pomocy w podej­mowaniu kolejnych decyzji edukacyjno-zawodowych w for­mie porady zawodowej. Orientacja zawodowa obejmuje wszystkie działania wychowawcze - szkoły, rodziców i innych osób, grup i instytucji - mające na celu przygotowanie młodzieży do podejmowania kolejnych decyzji edukacyjno-zawodowych oraz planowania kariery zawodowej. Podkreślenia wymaga to, iż powinna to być działalność wychowawcza dłu­gofalowa, a nie jednorazowa akcja poprzedzająca podjęcie przez ucznia kolejnej decyzji edukacyjno-zawodowej.

Przygotowanie do podejmowania decyzji i planowania karie­ry następuje przez:

·        przekazywanie uczniom informacji o możliwościach kształ­cenia na różnych poziomach oraz etapach rozwoju zawo­dowego oraz możliwościach zatrudnienia po ukończeniu nauki i zdobyciu zawodu;

·        kształtowanie umiejętności samopoznania i samooceny predyspozycji psychofizycznych;

·       kształtowanie aktywnej postawy wobec własnej kariery za­wodowej na podstawie wskazywania roli aspiracji edukacyj­nych i zawodowych w życiu jednostki oraz roli pozytywnej motywacji co do dalszego kształcenia.

W procesie orientacji zawodowej najważniejszym środkiem realizacji ww. zadań są programy nauczania przedmiotów, które są naturalnym źródłem wiedzy o zawodach. Proces edukacji realizowany w różnych sytuacjach wychowaw­czych, w sposób często niezamierzony, służy kształtowaniu aspiracji życiowych ucznia, kształtuje samoocenę możliwości intelektualnych, zainteresowań, zdolności, cech charakteru. Każdy nauczyciel, w szczególności wychowawca może stać się doradcą zawodowym dla swoich wychowanków, pod wa­runkiem, że dysponuje dobrze zorganizowanym warsztatem (informacje o szkołach i zawodach) oraz jest przygotowany do pełnienia tej funkcji.

Instytucją, która wspomaga działania nauczycieli i udziela po­rad zawodowych uczniom na różnych etapach podejmowa­nia decyzji wyboru zawodu i szkoły jest poradnia psycholo-giczno-pedagogiczna.

Pojęciem koniecznym do zdefiniowania jest informacja zawo­dowa, która stanowi najważniejsze narzędzie - środek, za po­mocą którego realizowane jest poradnictwo i orientacja za­wodowa. Najczęściej informację zawodową definiuje się jako zbiory danych potrzebnych jednostce do podejmowania kolejnych decyzji edukacyjnych, zawodowych oraz wejścia na rynek pracy - decyzji związanych z zatrudnieniem. Zakres tre­ści, metod i kanałów przekazywanych informacji jest dosto­sowany do etapu rozwoju zawodowego jednostki oraz rodza­jów podejmowanych decyzji. Informację zawodową można podzielić na trzy grupy:

·      informacje dotyczące edukacji, czyli dane o szkołach, wa­runkach rekrutacji (egzaminy), programach kształcenia, przedmiotach nauczania, warunkach nauki (stypendia, in­ternaty), możliwościach dalszego kształcenia itp.;

·      informacje dotyczące zawodu, czyli dane o zadaniach i czynnościach wykonywanych w różnych zawodach, przedmiocie, narzędziach i środkach pracy, wymaganiach psychofizycznych stawianych kandydatom do zawodów;

·      informacje o pracy w zawodzie, czyli dane o rynku pracy, możliwościach zatrudnienia na lokalnym rynku pracy, wa­runkach pracy, płacy itp., możliwościach awansu, doskona­lenia zawodowego, przekwalifikowania się w przypadku utraty pracy bądź trudności ze znalezieniem jej.

Warto jeszcze zdefiniować często stosowany termin wybór zawodu, szkoły i pracy. Jest to sekwencja wielu cząstkowych decyzji edukacyjnych, zawodowych i zatrudnieniowych pro­wadzących do stabilizacji w konkretnej roli zawodowej, w ce­lu zajęcia określonej pozycji zawodowej w strukturze spo­łecznej. Jest to proces składający się co najmniej z kilku de­cyzji: wyboru kierunku kształcenia i typu szkoły, podjęcia kształcenia w zawodzie, podjęcia pracy - wejścia na rynek pracy, stabilizacji w zawodzie bądź zmiany zawodu z powo­du braku pracy i konieczności podjęcia decyzji o zdobywaniu nowych kwalifikacji, wyjścia z zawodu - przejście na emery­turę. Takie podejście do decyzji wyboru zawodu, szkoły i pra­cy ma swoje odniesienie do Rozwojowej Teorii Samookreślenia J.D. Supera, w świetle której rozwojowi zawodowemu człowieka towarzyszą kolejne sekwencje wyżej wymienio­nych decyzji.

2. Założenia orientacji i poradnictwa zawodowego w nowym systemie edukacji

Rozwój orientacji i poradnictwa zawodowego w Polsce jest możliwy do realizacji, pod warunkiem przyjęcia następują­cych założeń, uwzględniających trendy europejskie, specyfi­kę poradnictwa zawodowego, dorobek teoretyczny pora­dnictwa zawodowego, strukturę nowego systemu edukacji oraz możliwości finansowe resortu edukacji.

1.     Poradnictwo zawodowe powinno obejmować działaniami wychowawczymi całą populację dzieci i młodzieży na róż­nych etapach kształcenia a szczególnie w okresie:

–       podejmowania decyzji edukacyjnych i zawodowych po zakończeniu nauki w gimnazjum (wybór liceum profilo­wanego i profilu kształcenia bądź wybór szkoły zawodo­wej i kierunku kształcenia w szkole zawodowej - zawodu),

–       podejmowania decyzji edukacyjnych i zawodowych po ukończeniu nauki w liceum (wybór szkoły policealnej bądź wyższej lub po ukończeniu szkoły zawodowej wybór liceum uzupełniającego bądź wejście na rynek pracy);

–       podejmowania decyzji zawodowych po ukończeniu stu­diów wyższych (dalsze kształcenie bądź wejście na rynek pracy).

2.     W procesie orientacji zawodowej uczeń jest podmiotem od­działywań wychowawczych, których celem nie jest udziela­nie mu jednorazowej porady, lecz przygotowanie go do sa­modzielnego podejmowania kolejnych decyzji zawodowych i edukacyjnych, a po zakończeniu nauki decyzji wejścia na rynek pracy, w oparciu o sprecyzowaną ścieżkę kariery za­wodowej.

3.     Orientacja zawodowa, której celem jest udzielanie uczniom pomocy w podejmowaniu kolejnych decyzji edu­kacyjnych i zawodowych, powinna być jednym z ważniejszych zadań wychowawczych szkół różnych typów - po­winna być ona „wpisana” w plan wychowawczy szkoły.

4.     Proces edukacji powinien być maksymalnie wykorzystany do realizacji zadań orientacji zawodowej.

5.     Orientacja zawodowa powinna być realizowana przez nau­czycieli wszystkich typów szkół, w tym również szkół zawo­dowych, wszystkich przedmiotów, bloków programowych i ścieżek edukacyjnych a przede wszystkim tych, w których zawarte są treści zawodoznawcze.

6.     Poradnie psychologiczno-pedagogiczne wspierają nauczy­cieli szkół różnych typów w realizacji zadań orientacji za­wodowej, dostarczając szkołom materiałów informacyj­nych, szkoląc nauczycieli w prowadzeniu zajęć zawodoznawczych i warsztatów z młodzieżą.

7.     Szkoły i poradnie mogą spełniać powierzone im zadania, pod warunkiem utworzenia sprawnie działającego systemu informacji zawodowej. Każdy uczeń, nauczyciel, doradca za­wodowy, rodzice powinni mieć dostęp do wszystkich infor­macji na tradycyjnych i nowoczesnych nośnikach (publika­cje, programy komputerowe, internet) potrzebnych do podjęcia decyzji.

8.      Realizacja tego zadania wymaga zintegrowanych działań wszystkich resortów i instytucji realizujących cele pora­dnictwa zawodowego, a w szczególności resortu pracy i spraw socjalnych. Współpraca z urzędami pracy jest warunkiem powstania komplementarnego banku infor­macji zawodowej. Gromadzenie, przepływ i zakres infor­macji zawodowej powinien być przedmiotem wspólnych ustaleń.

3. Etapy i zakres działań orientacji zawodowej

W nowym systemie edukacji działalność szkół różnych typów z zakresu orientacji zawodowej podzielona jest na etapy, w zależności od wieku uczniów.

Etap I - wstępnej orientacji zawodowej - obejmujący dzieci klas I-III.

W nauczaniu początkowym, w ramach kształcenia zintegro­wanego, w treściach programowych wyeksponowane jest poznawanie pracy w wybranych zawodach.

Etap II - obserwacyjny - obejmujący dzieci klas IV-VI.

W kształceniu blokowym, w przedmiocie historia i społeczeń­stwo, w treściach programowych istnieje zapis: Praca: jej znaczenie w życiu indywidualnym i zbiorowym; organizacja pracy i jej efekty w różnych epokach i współcześnie.

W przedmiocie technika zadaniem szkoły będzie doprowa­dzenie ucznia do poznania i oceniania swoich cech, możliwo­ści i predyspozycji technicznych.

Etap III - orientacji zawodowej I stopnia - obejmujący klasy I-II gimnazjum.

W ramach przedmiotu wiedza o społeczeństwie wyodręb­niono moduł wychowanie do aktywnego udziału w życiu społecznym, w którym jednym z celów edukacji jest wstęp­ne przygotowanie uczniów do aktywności zawodowej i od­nalezienia się na rynku pracy. W treściach programowych przewiduje się orientację zawodową (lokalny i ponadlokalny rynek pracy; odkrywanie i rozwijanie indywidualnych kwali­fikacji zawodowych, podejmowanie decyzji zawodowych; rodzaje zawodów i umiejętności zawodowych, przykłady procedur obowiązujących w ubieganiu się o pracę lub roz­poczynanie działalności gospodarczej; wybór zawodu. Sy­stem poradnictwa zawodowego i kształcenia ustawicznego; mobilność zawodowa jako zjawisko cywilizacyjne; rynek pra­cy; problem bezrobocia; przyczyny i skutki, sposoby rozwią­zywania; ubieganie się o pracę - list motywacyjny, życiorys zawodowy (cv), kwestionariusz osobowy; rozmowa kwalifi­kacyjna, cechy dobrego pracownika.

W przedmiocie technika efektem kształcenia powinno być określanie i ocenianie własnych mocnych cech ujawnianych w działaniach technicznych indywidualnych i zespołowych. W przedmiocie informatyka zadaniem szkoły będzie wspo­maganie uczniów w rozpoznawaniu ich własnych uzdolnień i zainteresowań w celu świadomego wyboru zawodu. Po­nadto egzamin o charakterze sprawdzianu orientującego, kończący gimnazjum, będzie podstawą do starania się o przyjęcie do szkoły średniej. Będzie on określał również predyspozycje uczniów. Wyniki sprawdzianu, decydujące także o wyborze dalszej drogi edukacyjnej, będą również efektem przygotowania do podejmowania takich decyzji przez szkoły.

Etap IV - decyzyjny I stopnia - obejmujący klasę III gimnazjum.

Etap ten, kończący się egzaminem, będzie podstawą do sta­rania się o przyjęcie do liceum profilowanego lub szkoły za­wodowej. Na tym etapie dla uczniów niezdecydowanych po­moc powinna świadczyć poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Na podstawie badań psychologicznych, medycznych oraz rozmów z uczniem i rodzicami doradca zawodowy udziela porady zawodowej.

Etap V - orientacji zawodowej II stopnia - obejmujący klasy I-II liceum profilowanego lub klasy I szkoły zawodowej.

Na tym etapie rolę orientującą w liceach będą miały zaję­cia o charakterze prozawodowym. W zależności od wybra­nego profilu uczeń będzie miał okazję kształtować swoje preferencje zawodowe co do dalszej drogi kształcenia i zdobycia kwalifikacji w zawodzie, jaki wstępnie poznaje w liceum. Być może potwierdzi swoją decyzję bądź wybie­rze inny kierunek dalszego kształcenia w szkole wyższej lub w szkole policealnej.

Z kolei w nowej szkole zawodowej szeroki profil nauczania umożliwi elastyczne dostosowanie kwalifikacji do potrzeb rynku pracy bądź ukształtowanych preferencji zawodowych dotyczących dalszej pracy.

Powszechnie wiadomo, iż szkoły zawodowe, szczególnie śre­dnie i policealne, to szkoły, których absolwenci mają ogrom­ne kłopoty (problemy) ze znalezieniem pracy. Wielu uczniów szkół zawodowych nie ma umiejętności planowania i świado­mego rozwijania swojej kariery zawodowej. U młodzieży szkolnej obserwuje się szereg niekorzystnych zmian postaw: brak motywacji do nauki w wybranym zawodzie, brak wiary w siebie, lęk przed przyszłością a nawet nieuchronnością zo­stania bezrobotnym.

Twórcy reformy na wysokim miejscu w kształceniu zawodo­wym sytuują poradnictwo zawodowe. Stanowi ono pierwszy warunek dobrze skonstruowanego systemu kształcenia za­wodowego. Podkreśla się, że jego ważnym elementem jest zapewnienie szeroko rozumianej informacji o edukacji i ryn­ku pracy. W stosunku do młodzieży szkolnej te działania po­winny być wzbogacone doradztwem, opartym na rozpozna­nych indywidualnych predyspozycjach, cechach osobowo­ściowych, a nawet możliwościach materialnych poszczegól­nych rodzin.

Obecnie szkoły zawodowe w zasadzie pozbawione są mery­torycznej opieki ze strony poradni psychologiczno-pedagogicznych. Koncentrują one swoje działania z zakresu pora­dnictwa zawodowego na rzecz uczniów szkół podstawowych i liceów. Szkoły zawodowe częściej korzystają z pomocy udzielanej przez urzędy pracy, centra informacji zawodowej (w całym kraju istnieje 13 takich placówek), ale najczęściej wtedy, kiedy absolwent szkoły nie może znaleźć pracy i sta­je się bezrobotnym. Trzeba przyznać, że placówki resortu pracy bardzo wiele uwagi poświęcają zwalczaniu bezrobocia wśród absolwentów. W ramach programu Promocja Aktyw­ności Młodzieży powstało szereg ciekawych rozwiązań syste­mowych.

Etap VI - decyzyjny II stopnia - obejmujący klasę III liceum pro­filowanego, II klasę szkoły zawodowej lub szkolę policealną.

Na etapie tym młodzież kończąca licea podejmować może decyzję o wyborze studiów, szkoły policealnej bądź wejścia na rynek pracy. Młodzież szkół zawodowych może dalej się kształcić w liceum uzupełniającym lub podjąć pracę zawodo­wą. Wsparcia w tych trudnych decyzjach powinny udzielać także poradnie psychologiczno-pedagogiczne, wspomagając nauczycieli w prowadzeniu zajęć, warsztatów oraz innych nie­konwencjonalnych form pracy z uczniami, których celem po­winno być kształtowanie umiejętności poszukiwania pracy, nawiązywania kontaktów z pracodawcami, przygotowywania odpowiednich dokumentów, podań, c.v. itp. a uczniom pra­gnącym kształcić się dalej - przekazując informacje o możli­wościach dalszej nauki.

4. Działania podejmowane na rzecz orientacji i pora­dnictwa zawodowego

Prace w dziedzinie poradnictwa zawodowego podejmowały w ostatnim okresie różne instytucje i zespoły działające w dwóch najważniejszych resortach odpowiedzialnych za przygotowanie młodzieży do wejścia na rynek pracy: resorcie edukacji oraz resorcie pracy i polityki społecznej.

Raporty, opracowania i projekty zostały przygotowane w wy­niku współpracy międzynarodowej Polski z Phare, pożyczki Banku Światowego i innych środków pomocowych - w ra­mach różnych programów mających na celu rozwój pora­dnictwa zawodowego i jego dostosowanie do standardów europejskich oraz potrzeb europejskiego rynku pracy.

Na szczególną uwagę zasługują dokonania Górnośląskiego Centrum Edukacyjnego w Gliwicach, które w wyniku włącze­nia placówki do programu PHARE - STRUDER opracowało, m.in. procedurę racjonalnego planowania, tworzenia i roz­woju karier zawodowych uczniów szkół zawodowych, two­rząc z wyprzedzeniem program poradnictwa zawodowego w stosunku do kandydatów do szkół zawodowych, własnych uczniów oraz absolwentów.

W dziedzinie metod poradnictwa i informacji zawodowej dokonały się znaczące zmiany. Krajowy Urząd Pracy, w ra­mach środków finansowych pożyczki Banku Światowego, zlecił opracowanie programu Doradca 2000, którego ce­lem jest wspomaganie doradcy zawodowego w systemie urzędów pracy. Komputerowy program - składający się z czterech modułów: Nawigator, Klient, Zawody, Edukacja - zawiera m.in. bazę danych o zawodach, kierunkach kształcenia i możliwościach podejmowania dalszej nauki w formie opisowej, graficznej bądź multimedialnej. Być może w wyniku ustaleń obydwu resortów program kompu­terowy Doradca 2001 (nowa uaktualniona edycja) będzie możliwy do zakupienia przez szkoły i poradnie psycholo­giczno-pedagogiczne. Dotychczas program ten jest w urzędach pracy.

Stowarzyszenie Doradców Szkolnych i Zawodowych RP reali­zuje program internetowy Ścieżki kariery.

Z tego samego źródła, na zlecenie Ministerstwa Pracy i Poli­tyki Społecznej oraz Krajowego Urzędu Pracy, Centralny In­stytut Ochrony Pracy opracował siedmiotomowy Przewodnik po zawodach, zawierający charakterystyki 542 zawodów wg nowej Klasyfikacji zawodów i specjalności. Materiały te posiadają wszystkie poradnie psychologiczno-pedagogiczne oraz urzędy pracy w całym kraju.

Ponadto placówki te wzbogaciły się o nowe metody i na­rzędzia do pomiaru preferencji oraz zainteresowań zawo­dowych młodzieży i dorosłych, w oparciu o teorię rozwoju zawodowego Hollanda. Prawa do ich upowszechnienia uzyskało Ministerstwo Edukacji Narodowej w wyniku poro­zumienia zawartego z Ministerstwem Pracy i Polityki Spo­łecznej.

Wymienione dokonania - opracowania, programy, charakte­rystyki zawodów i testy - stanowić mogą istotny wkład w roz­wój poradnictwa zawodowego w naszym kraju. Świadczą one o wysokiej randze tej problematyki oraz wskazują na koniecz­ność dostosowania poradnictwa zawodowego do europej­skiego rynku pracy.

Realizacja zadań orientacji i poradnictwa zawodowego na różnych poziomach kształcenia jest możliwa, gdy będą speł­nione następujące warunki:

1.      Konieczna jest współpraca szkół zawodowych z zakładami pracy, nie tylko państwowymi ale i prywatnymi. Pracodaw­cy to najlepsi partnerzy szkoły zawodowej, nie tylko w kształceniu praktycznym, ale także w sprawach dotyczą­cych orientacji i informacji co do możliwości zatrudnienia absolwentów szkół zawodowych.

2.      Poszerzone powinny być kontakty szkół zawodowych z urzędami pracy i ich agendami doradczymi - centrami informacji i planowania kariery zawodowej. Współpraca ta­ka powinna mieć charakter systematyczny i planowy a nie sporadyczny lub w okresie wchodzenia młodzieży na rynek pracy. Urzędy pracy dysponują wieloma metodami pora­dnictwa grupowego (Kursy inspiracji, Bilanse kompetencji zawodowych oraz szeregiem programów takich jak Absol­went, które mogą być wykorzystane już w trakcie nauki w szkole zawodowej, a nie dopiero wtedy, gdy absolwent staje się bezrobotnym.

3.      Ważnym partnerem szkoły zawodowej powinny być gim­nazja, z których rekrutują się kandydaci do szkół zawodo­wych. Działalność szkół zawodowych na rzecz uczniów gimnazjów powinna koncentrować się na:

–        organizowaniu giełd, targów i wycieczek zawodoznawczych oraz spotkań informacyjnych dla uczniów gimna­zjów. Celem takiej działalności jest przekazanie poten­cjalnym kandydatom informacji o możliwościach kształ­cenia zawodowego w określonej szkole, o zawodach, które można uzyskać w szkole, przebiegu nauki, kształ­cenia praktycznego, możliwości zatrudnienia i podno­szenia kwalifikacji zawodowych, posiadania przez szkołę internatu itp.,

–        umożliwienie młodzieży gimnazjów zdobywania do­świadczeń przedzawodowych w formie działalności praktycznej w centrach kształcenia praktycznego. Próby takie były już dokonywane w latach 70. Eksperyment w tym zakresie wykazał, że najlepszym źródłem wiedzy o zawodach jest własna praca, w trakcie której można nabywać umiejętności samopoznania predy­spozycji psychofizycznych. W trakcie praktyk przedza­wodowych (tak została nazwana tego rodzaju forma orientacji zawodowej) uczniowie kształtowali pozytyw­ne postawy wobec pracy, modyfikowali uprzednio określone preferencje zawodowe, nabywali umiejęt­ności podejmowania decyzji edukacyjnych i zawodo­wych.

4.      Nauczyciele szkół zawodowych powinni być także przygo­towywani do realizacji zadań z dziedziny orientacji zawo­dowej.

5.      W szkołach zawodowych różnych typów i poziomów po­winny być banki informacji zawodowej. Do tego celu można wykorzystać Centra Kształcenia Praktycznego. W nich mogłyby być również usytuowane zespoły ds. orientacji zawodowej.

5. Postulaty dla systemu edukacji

·       Najważniejszą sprawą jest wbudować cele i zadania pora­dnictwa zawodowego w system szkolny jako zadanie ogól­ne szkoły na wszystkich poziomach edukacji szkolnej; szkoły zawodowe powinny kontynuować pracę gimnazjum w zakresie przygotowania młodzieży do wejścia na rynek pracy.

·       Kształcenie praktyczne powinno być potencjalnym źródłem zdobywania wiedzy o przyszłej pracy: możliwo­ściach zatrudnienia, warunkach pracy itp.

·       Nauczyciele szkół wszystkich poziomów i typów oraz wszy­stkich przedmiotów powinni być osobami przygotowujący­mi młodzież do planowania kariery zawodowej i podejmo­wania kolejnych decyzji edukacyjnych i zawodowych. Ich kształceniem i doskonaleniem powinni się zajmować do­radcy zawodowi z poradni psychologiczno-pedagogicznych przygotowywani do roli edukatorów przez KOWEZ. Drugą formą przygotowania nauczycieli do tej roli powinny być studia podyplomowe. Wymagałoby to utworzenia sy­stemu ustawicznego kształcenia i szkolenia doradców za­wodowych z poradni psychologiczno-pedagogicznych i na­uczycieli wszystkich typów szkół, w tym również nauczycie­li szkół zawodowych.

·       Gimnazja powinny współpracować ze szkołami zawodowy­mi w celu zdobywania informacji o możliwościach dalszego kształcenia swoich wychowanków.

·       Szkoły zawodowe powinny obejmować swoim oddziaływa­niem trzy grupy młodzieży:

–       potencjalnych kandydatów, organizując dla nich giełdy i targi zawodoznawcze oraz umożliwiając uczniom gim­nazjów działalność przedzawodową w centrach kształce­nia praktycznego,

–       własnych uczniów, umożliwiając im współpracę z zakła­dami pracy oraz prywatnymi pracodawcami w formie praktyk zawodowych, podczas których uczniowie zdoby­waliby wiedzę o możliwościach zatrudnienia, co sprzyja­łoby wchodzeniu na rynek pracy bez stresu i braku infor­macji o miejscu potencjalnego zatrudnienia,

–       absolwentów, udzielając im pomocy w podjęciu zatru­dnienia, zmiany kwalifikacji zawodowych itp.

·       Rozwój poradnictwa zawodowego wymaga utworzenia systemu informacji zawodowej; opracowania metodolo­gii gromadzenia, przetwarzania i przekazywania infor­macji zawodowej; bank informacji o zawodach opierał­by się na sieci internetowej; szkoły zawodowe byłyby zo­bowiązane do przekazywania informacji o własnych szkołach.

·       Wsparcia metodycznego i informacyjnego powinny udzie­lać poradnie psychologiczno-pedagogiczne, które mają służyć pomocą szkołom wszystkich typów przez:

–       przygotowanie nauczycieli do pełnionych zadań z zakre­su orientacji zawodowej,

–        gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie informacji zawodowej stanowiącej główne narzędzie i środek do kształtowania i planowania karier zawodowych uczniów podejmujących kolejne decyzje edukacyjne i zawodowe.

·        Rozwój poradnictwa zawodowego wymaga integracji działań z pozostałymi resortami a w szczególności z re­sortem pracy; współpraca z urzędami pracy jest warun­kiem dobrego funkcjonowania poradnictwa zawodowe­go, w tym celu powinno się stworzyć podstawy prawne umożliwiające korzystanie ze środków Funduszu Pracy na przygotowanie i udostępnianie szkołom i poradniom ma­teriałów informacyjnych dotyczących rynku pracy i po­mocy metodycznej dla doradców zawodowych oraz na­uczycieli.