Sztuka odbierania ciałem, sercem i umysłem

I. CHARAKTERYSTYKA TWÓRCZOŚCI OSÓB O OBNIŻONEJ SPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ

Osoby upośledzone, które w swoim życiu doznały wiele społecznej i psychologicznej deprywacji, uczestnicząc w terapii przez sztukę mogą wyrazić swoje potrzeby oraz przedstawić własny obraz świata. Jest to odbierane przez otoczenie bardziej przychylnie niż próby bezpośredniej ekspresji. Sztuka i jej wytwory to źródło satysfakcji, przyjemności, poczucia własnej wartości i motywacji do dalszego działania. Sztuka osób upośledzonych umysłowo to możliwość lepszego wzajemnego poznania oraz nawiązania dobrego kontaktu z otoczeniem.

Istotne jest zaproponowanie ciekawych i urozmaiconych technik i form pracy, które rozwijałyby nie tylko twórczo, ale również emocjonalnie, poznawczo i społecznie a także w sferze nabywania umiejętności skutecznego porozumiewania się. Wykorzystywane w pracy terapeutycznej formy i techniki muszą być jednak dostosowane do potrzeb psychoruchowych oraz zainteresowań osób upośledzonych umysłowo.

Jakie są główne cele terapii przez sztukę ?

Przełamywanie wszelkich oporów przed ekspresją. Nawiązywanie niewerbalnego kontaktu z terapeutą, rówieśnikami lub rodzicami. Nauka uczestniczenia w grupie. Nauka samodzielnego podejmowania decyzji. Nauka odreagowania i relaksu.

Emocje a sztuka.

Życie każdego człowieka przepełnione jest emocjami. Ich źródłem są nie tylko osoby, ale także zdarzenia lub rzeczy. Emocje rzadko są przy tym wyraźnie określone i jednoznaczne. Często trudno jest wyrazić wieloznaczny i zmienny świat emocji za pomocą słów, będąc ograniczonym nie tylko konwencjonalnymi znaczeniami, ale również normami gramatycznymi i stylistycznymi. Nawet osoby dorosłe i pełnosprawne mają z tym trudności, a cóż dopiero dzieci upośledzone umysłowo, o małym słowniku biernym, a często jeszcze mniejszym czynnym. Oprócz niewielkiego zasobu słownictwa werbalnego wyrażenie emocji utrudniają im częste wady wymowy. Sztuka pozwala uporządkować “emocje” i zrelacjonować swoje przeżycia, wyrazić to, na co brakuje nam słów. Nawet w nieudolnym obrazku można zawrzeć różne aspekty indywidualnego doświadczenia emocjonalnego, czego nie umożliwia nam słowo. Obserwując dziecko podczas rysowania lub malowania oraz oglądając “produkt końcowy”, możemy się dowiedzieć o jego potrzebach. Stosunek do granic

kartki, użycie koloru, grubość używanych linii, użyte kształty niosą informacje o tym, jak odnosi się ono do świata zewnętrznego oraz jakie są relacje z rówieśnikami.

Terapia przez sztukę kierowana jest do osób, które:

• nie potrafią rozróżnić i nazwać swoich stanów emocjonalnych,
• z trudem okazują emocje i sporadycznie mówią o nich innym ludziom,
• nie potrafią odróżnić i nazywać emocji innych osób ani na podstawie zachowań ludzi, wnioskować, co mogą oni przeżywać, nie potrafią zachowywać się adekwatnie do przeżywanych emocji, np. często reakcje na bodziec jest niewspółmierna do jego siły, nie potrafią odróżniać i nazywać emocji innych osób ani na podstawie zachowania ludzi wnioskować, co mogą oni przezywać.

2. II. FORMY TERAPII SZTUKĄ.

1. 1. TECHNIKI PLASTYCZNE:

A) MALOWANIE DZIESIĘCIOMA PALCAMI

Twórczość osób niepełnosprawnych może mieć ogromne walory terapeutyczne i diagnostyczne, stwarza możliwość do wszechstronnego rozwoju poznawczego, sensorycznego, emocjonalnego, komunikacyjnego. Często jednak narzucamy uczestnikom zajęć określone formy pracy, hamujemy ich pomysły, kreatywność, wyobraźnię. Wiele osób ma trwale wpojony lęk przed dotykaniem, a nawet przed robieniem czegokolwiek rękoma. U niektórych osób notowano nawet neurotyczny przymus częstego mycia rąk. Objawy te rzutowały na ogólna postawę wobec życia, tłumiły naturalny pęd do aktywności twórczej czy zawodowej.

Do terapii likwidującej tego rodzaju zaburzenia wprowadzono Metodę Malowania Dziesięcioma Palcami na dużych arkuszach papieru. Tworzywem jest “kolorowe błoto”, w którym uczestnik zanurza całą rękę. Malowanie dziesięcioma palcami to zajęcie, które z powodzeniem nadaje się do wszystkich grup wiekowych, nie tylko dla dzieci. Tego typu forma zajęć z różnymi dodatkowymi elementami np. muzyką, elementami dramy, z powodzeniem może być zastosowana w terapii lub zabawie.

Podczas zajęć bardzo ważne jest, aby nie stresować uczestników, pozwalamy zachowywać się swobodnie i decydować o formie, tematyce i kolorystyce własnej pracy.

Ta forma terapii daje możliwość wyrażania własnych emocji przez sztukę, pozwala na lepsze poznanie siebie i określenie swoich emocji, przełamuje opór przed ekspresją.

Metoda Malowania Dziesięcioma Palcami oprócz rozwijania uzdolnień i zainteresowań ma również

ogromne walory psychoterapeutyczne.

B) MAKIJAŻ KREATYWNY

Malowanie różnych części ciała dostarcza uczestnikom terapii dużo emocji i radości. Mobilizuje do tworzenia i wyobrażania sobie różnych obrazów – sytuacji, przedmiotów. Jest jednak zajęciem dość trudnym do zorganizowania z uwagi na występujące ograniczenia i deficyty uczestników zajęć. Podczas prowadzenia zajęć możemy napotkać na ewentualne problemy:

• nadwrażliwość dotykową – szczególnie w okolicach twarzy,
• strach lub lęk przed zabrudzeniem,
• zagrożenie poczucia bezpieczeństwa – strach przed ewentualnym bólem przy malowaniu twarzy,
• słaba kontrola, celowość i koordynacja ruchów z zakresu małej motoryki,
• słaba lub zupełny brak wyobraźni (brak w przypadku osób z głębszym upośledzeniem umysłowym),
• problemy z wyrażaniem uczuć, nastrojów podczas wykonywania prac,
• zła orientacja w schemacie własnego ciała (szczególnie w przypadku osób z upośledzeniem głębszym – osoby te często nie wiedzą, że posiadają twarz i gdzie się ona znajduje),
• słaba umiejętność porozumiewania się,
• niski poziom intelektualny – trudności w rozumieniu poleceń.

Zajęcie poleca się zorganizować w plenerze lu w sali gdzie uczestnicy mają dużo przestrzeni. Grupę dzielimy w pary. Pary dobierają się tak, aby w każdej była jedna osoba sprawna i mniej sprawna.

W przypadku zajęć z rodzicami lub opiekunami na początku rodzic maluje twarz dziecku lub opiekun niepełnosprawnemu. Przed zajęciami należy przygotować wszystkie komponenty potrzebne do zajęć, do najważniejszych a zarazem najdroższych należą specjalne farby do malowania twarzy. Nie dopuszcza się stosowania innych farb tylko takie, które posiadają specjalny atest, informacja o ateście zawarta jest zawsze na opakowaniu. Do farb należy dodać kilka kropel wody tak, aby nie były zbyt gęste. Nie należy mieszać poszczególnych kolorów bezpośrednio w pojemnikach. Łączenie kolorów najlepiej przeprowadzić bezpośrednio na twarzy lub na wydzielonym kartoniku. Podczas zajęć potrzebna będzie odpowiednia ilość pędzli, ręczniki papierowe oraz pojemnik z wodą. Przed zajęciami należy wprowadzić uczestników w temat.

Sugerowane pytania:

• Kto to jest aktor ?;
• Co to znaczy grać rolę ?;
• Jak nazywa się osoba, która przygotowuje aktora do “roli” ?

Sugerowane odpowiedzi:

Aktor – to osoba, której praca polega na “wcielaniu się” w różne postacie – role. Aktor może być

“zającem”, “złym” lub dobrym” człowiekiem. Aktor może też przedstawiać przedmioty martwe takie jak krzesło, lub rośliny, drzewa, kwiaty, zjawiska przyrody.

Grać rolę – to znaczy być kimś lub czymś innym, starać się do kogoś lub czegoś upodobnić.

Charakteryzator – to osoba pomagająca aktorowi zmienić swój wygląd i przygotować się do roli, chodzi tu głównie o makijaż i strój. Aby przygotować profesjonalny makijaż trzeba posiadać odpowiednie umiejętności. I takie umiejętności będziemy rozwijać podczas zajęć.

Pokaz wzorów makijażu: prowadzący zajęcie może pokazać uczestnikom różne wzory makijażu, nie stara się jednak ich narzucić. Makijaże mogą być powiązane z tematyką morską (woda, słońce, piasek, statek, rybki...). W zajęciach jeden z uczestników odgrywa rolę charakteryzatora i wykonuje aktorowi makijaż na twarzy. Ważne jest, aby uczestnicy obdarzali się wzajemnym zaufaniem, szczególnie w przypadku osób, które mają malowane twarze.

Po wykonaniu makijażu następuje jego ocena. Osoba wymalowana przegląda się w lusterku. Malujący mówi o swojej pracy – co przedstawia, jaka gama kolorów została użyta i dlaczego ?

W kolejnej fazie zajęć następuje zmiana ról – teraz dziecko/podopieczny maluje opiekunowi lub rodzicowi twarz. Jeśli podopieczny ma problem w malowaniu twarzy to dobrze jest włączyć trzecią osobę do zajęć, która udzieli pomocy malującemu. Dobrze jest tu wykorzystać elementy metody Affolter.

Zakończenie zajęcia to wspólna ocena prac – rozmowa na temat prac. Wymyślanie tytułów poszczególnych makijaży.

Celem zajęć jest:

• pokonanie lęków, zagrożeń, uprzedzeń,
• zlikwidowanie lub zmniejszenie sensoryzmów – poprzez rozwój reakcji adaptacyjnych na dotyk podczas malowania,
• poprawa orientacji w schemacie własnego ciała – szczególnie w obrębie twarzy,
• rozwój motywacji do dalszego działania,
• pobudzenie do rozwoju komunikacji,
• poprawa sprawności manualnych,
• rozwój wyobraźni twórczej,
• wzbogacenie zasobu słownika biernego i czynnego: poznanie znaczenia nowych pojęć – aktor, rola, charakteryzator,
• poznanie lub utrwalenie wielu kolorów.

C) MANDALE

Mandala, czyli “koło”, jest symbolem jednoczenia, w naszej psychice, różnych par przeciwieństw. Pojawia się, gdy w toku rozwoju strona wewnętrzna psychiki jest przeżywana na równi ze światem

zewnętrznym. Może ukazać się podczas całego procesu rozwoju psychicznego i nie jest dowodem osiągnięcia końcowej fazy rozwoju. Mandala, ze swoją matematyczną strukturą, jest odbiciem pierwotnego porządku w psychice. Zasadniczym jej kształtem jest koło lub wielokąt, zwykle kwadrat, symbolizujący  “całość",  z zaakcentowanym centrum. Celem mandali jest zawsze połączenie różnych barw lub form w wyważoną ograniczoną całość. Mandala może być również spontanicznych wytworem psychiki każdego człowieka. Malowanie mandali nie wymaga od nas specjalnych zdolności plastycznych. Obowiązują tu tylko dwie reguły:

• należy zawsze malować w określonym kierunku: albo od środka koła ruchem spiralnym w stronę okręgu, lub od okręgu zmierzając ruchem spiralnym do środka koła,
• malujemy tylko ulubionymi kolorami.

Tematyka tych obrazów może być bardzo różnorodna, mogą to być sceny z życia ptaków, zwierząt, ludzi, roślin, bądź różnorodne figury geometryczne, słowem cały otaczający nas świat. Malowanie mandali powinno odbywać się w ciszy, skupieniu i bez pośpiechu. Stwarzając odpowiedni nastrój można też wprowadzić jakąś uspokajającą, relaksacyjną muzykę. Rozumieć mandale to znaczy zauważać pewien wzór (obraz), który wskazuje drogę do środka. Bo w istocie tym właśnie są wszystkie mandale: mapami pokazującymi drogę do środka - do środka naszego organizmu, do środka naszej jaźni, naszej psychiki. Ten środek jest jednocześnie środkiem świata. Każda mandala ma swoje wnętrze i zewnętrze.

Wielu nauczycieli wykorzystuje tą technikę na lekcjach religii, plastyki, sztuki, a przede wszystkim jako środek terapeutyczny. Malowanie mandali może być znaczącym impulsem w prawidłowym rozwoju psychiki naszych pociech. Wpływ mandali na psychikę jako pierwszy w Europie zauważył szwajcarski psychoanalityk – Karol Gustaw Jung. Uważał on, że malowanie obrazów – kół pozwala zupełnie nieświadomie przejść w stan medytacji, w którym dziecko osiąga wewnętrzną integrację. Twierdził, że pozwalają one człowiekowi odnaleźć jedności między tym co nieświadome, a tym co świadome. Natomiast wytworzony w ten sposób wewnętrzny spokój i odprężenie pomaga odzyskać psychiczne siły, zwłaszcza w sytuacjach wielorakich napięć. W efekcie malowanie tych obrazków działa bardzo uspokajająco, zwłaszcza na osoby nadpobudliwe psychoruchowo. Powoduje u nich zwiększenie procesów hamowania nad procesami pobudzania, co ułatwia koncentrację uwagi, prowadzi do wytrwałości i konsekwencji w działaniu, zmniejsza także ilość gwałtownych i nieoczekiwanych zachowań. Technika mandali może być więc wykorzystywana jako środek terapeutyczny w pracy z osobami agresywnymi. Brak wewnętrznej integracji sprawia, że osoby te nie potrafią zachować właściwego dystansu wobec wielorakich, a często bardzo nasilonych bodźców zewnętrznych. Stosując systematycznie technikę mandali stopniowo doprowadzamy do wyciszenia się agresji. Jednocześnie możemy pobudzić do aktywności osoby nieśmiałe, lękliwe, bierne.

Wzbudzając u nich uczucie radości i satysfakcji z osiągnięć w malowaniu mandali, możemy ukształtować motywację w kierunku zgodnym z celami wychowawczymi. Stwarzanie w procesie wychowawczym takich sytuacji przyczynia się także do rozwijania aktywnej postawy twórczej. Ułatwienie aktywności twórczej jest działaniem na rzecz rozwoju, gdyż twórczość jest podstawą edukacji kreatywnej.

Mandala stanowi więc ważny element praktyk psychoterapeutycznych, pomaga odzyskać równowagę psychiczną, samoakceptację i pewność siebie. Na pewno nie jest jedynym, ale z pewnością istotnym środkiem, pozwalającym łatwiej przezwyciężać różnorodne lęki, obawy, czy kryzysy.

D) FROTAŻ

Frotaż to technika polegająca na odbijaniu przedmiotów o wyraźnej fakturze na powierzchni papieru. Wykorzystujemy przedmioty naturalne (deski, kamienie, liście, pióra) oraz przedmioty codziennego użytku (monety, sitka, kryształy, tarełka do jarzyn, haftowane tkaniny, puzzle, gruboziarnisty papier ścierny itp.). Można przygotować specjalne płyty kartonowe z naklejonymi paskami, plecionkami, kołami lub postaciami. Wybrane przedmioty nakrywamy kartką papieru i pocieramy ją grafitem lub kredką woskową. Wcześniej można przygotować szkic rysunku i uzupełnić go dowolnymi fakturami na zasadzie kolorowanki, podkładając pod kartkę różne przedmioty.

E) KALKOGRAF

Ta technika polega na odbijaniu przygotowanych kompozycji z kartonu, sznurków, tektury falistej i innych materiałów o ciekawej fakturze z wykorzystaniem kalki maszynowej. Na przygotowaną kompozycję (np. Ułożone na gazecie zasuszone liście) nakładamy arkusz kalki maszynowej (stroną z farbą ku dołowi), arkusz gazety (aby zbytnio nie zabrudzić żelazka) i prasujemy średnio gorącym żelazkiem.

Następnie ściągamy kalkę z gazetą, nakładamy na zafarbowane kalką liście czystą kartkę papieru i ponownie pracujemy żelazkiem. Na kartce odbiją się liście i tło z kalki. Jeżeli nie chcemy tła, zafarbowane liście przekładamy na czysty papier (stroną z farbą ku górze), nakrywamy drugą kartką i prasujemy. Im więcej kalki wprasujemy wcześniej w liście, tym ciemniejsza będzie odbitka. Istnieje wiele sposobów druku z kalką, możemy także na przygotowanej kompozycji położyć kalkę stroną kalkującą ku górze, nakryć ją papierem rysunkowym, przykryć gazetą (dla zabezpieczenia żelazka) i przeprasować. Można także położyć kalkę na kompozycji tak, jak w przypadku pierwszego sposobu, przeprasować ją i ściągnąć, a następnie przełożyć kalkę z odbitym na niej wzorem na

kartkę papieru i przeprasować (przy tym sposobie zmniejszamy temperaturę żelazka) wzór z kalki przeniesiony zostaje na papier.

2. 2. TECHNIKI TEATRALNE

Określenie to kryje techniki teatralne wykorzystywane do celów edukacyjnych. Prawidłowe wykorzystanie dramy w procesie uczenia może przyspieszyć rozwój intelektualny, dojrzewanie społeczne i twórcze. Dzięki stosowaniu improwizacji jako podstawowej strategii czyli wchodzeniu w “role” i tworzeniu “wymyślonych sytuacji”, krok po kroku uczestnicy dramy rozwiązują określone problemy. Drama realizuje się poprzez umiejętności człowieka do bycia “kimś” lub “czymś” więcej niż osobą. Drama jest formą uczenia się przez działanie. Najwięksi twórcy dramy to: John Dewey, Herbert Read, Brian Way, Dorothy Heathcote, Peter Slade, Gavin Bolton.

W dramie stosuje się techniki i strategie:

Techniki:

• hasła,
• stopklatka,
• rzeźba,
• obraz,
• prace parami,
• prace w grupach,
• konwencje roli w dramie,
• rytuał,
• stosowanie pytań,
• stosowanie kontrastów,
• stosowanie napięcia,
• wchodzenie i wychodzenie z roli,
• przynęta,
• “magiczne jak gdyby”,
• improwizacja tu i teraz,

• stosowanie symboli,

• lustro,
• cienie,
• status roli,
• struktura dystansu,
•  
• rytm,
• tempo,
• zatrzymanie akcji dla refleksji,
• punkt startu (przynęta),
• przestrzeń w dramie,
• czas w dramie,
• punkt zwrotny,

• punkt kulminacyjny.

Strategie w dramie:

To sposoby za pomocą których specjalista dramy osiąga cel zajęć. Najczęściej w dramie stosuje się następujące strategie:

Pięć poziomów świadomości w stopklatce.

• Antycypacja i retrospekcja (wyprzedzanie i spojrzenie wsteczne),
• W płaszczu eksperta,
• Teatr forum,
• Telefon zaufania,
• Nauczyciel w roli.

Klucze dramy:

W dramie według Sandry Hesten występuje zasad – pojęć lub inaczej “kluczy” dramy. Można dzięki nim osiągnąć lepsze wyniki. Wśród nich należy wymienić:

• Rolę i improwizację roli,
• Empatia,
• Rytuał,
• Czas,
• Dzielenie się władzą,
• Znaki symbole,
• Oprawa-rama,
• Wrażliwość współodczuwanie,
• Porządek i konsekwencja,
• Napięcie,
• Metafora – przenośnia,
• Mit.

W dramie stosuje się klasyfikację technik i strategii dramowych – autorem takiej klasyfikacji technik dramowych jest między innymi Gawina Boltona.

Wyróżniamy poziomy dramy:

POZIOM A

Proste doświadczenia: to najprostsze formy realizacji w krótkich odstępach czasowych rozwijające wrażliwość, zmysłową wyobraźnię, refleks, itp. Fakty i zdarzenia są lepiej zapamiętywane gdy procesowi zapamiętywania towarzyszy pięć zmysłów. Proste doświadczenia są ćwiczeniami rozwijającymi:

• wrażliwość słuchową,
• wrażliwość dotykową,
• wrażliwość wzrokową,
• wrażliwość smakową i węchową.

Wyprawki dramatyczne: wykorzystuje się tu proste doświadczenia – aby bazując na nich – pobudzać wyobraźnię. Wyprawki odwołują się do przypominania wrażeń: wzrokowych, słuchowych. Nie ma ty już bezpośredniego oddziaływania bodźców na analizator. Wyróżniamy tu:

• ćwiczenia intonacyjne (językowe),
• ćwiczenia ruchowe,
• ćwiczenia mimiczne np. przedstawienie różnych stanów uczuciowych.

Ćwiczenia dramowe: dokończ opowiadanie, mogą mieć następujący przebieg: uczestnicy siedzą w kole, prowadzący zaczyna opowiadanie. Kolejni uczniowie podejmują opowieść, wprowadzając niezwykłe wydarzenia oraz układając zakończenie.

Gry:są niezależne od dramy, koncentrują się na rozwijaniu sprawności fizycznej i intelektualnej. Ważne są dla rozwijania koncentracji, refleksu i aktywności.

Inne formy artystyczne: w tym np. inscenizacje improwizowane, nie wymagające scenariusza. Uczniowie po zapoznaniu się z tekstem wchodzą w role i wypowiadają się własnymi słowami, starając się zachować w ogólnych zarysach utworu. Inne formy artystyczne to: układanie opowiadań, tworzenie melodii do tekstów, ilustrowanie zwrotek wiersza pracami plastycznymi, malowanie obrazów za pomocą słów: swobodny tekst, ilustrowanie muzyką opowiadań nauczyciela, tworzenie opowiadań do melodii.

POZIOM B

Gry dramowe: są już formą rozwiniętą, otwartą, charakteryzującą się wyraźnymi związkami z dramą właściwą. Np. drama na temat sytuacji rodzinnych zilustrujemy elementy, które także wystąpić muszą na tym najwyższym poziomie (“D”). celem tych ćwiczeń jest:

• doprowadzić do odkrycia przez uczestników np. sensu pojęcia “zaufanie”,
• uczyć się odkrywania sposobu rozwiązywania sytuacji trudnych, konfliktowych,
• umożliwić uczestnikom samopoznanie,
• rozbudzić i rozwijać umiejętności prawidłowej samooceny i potrzeby samorealizacji,
• uczyć się odkrywać w przyszłości zalążki wydarzeń obecnych,
• dostrzegać teraźniejszość, przyszłość.

POZIOM C

Teatr – przy pomocy środków teatralnych na poziomie “C” głównie są zorientowane na robienie pokazu, spektaklu i formy służącej rozwojowi aktorskiemu, scenograficznemu, tanecznemu itp. Służą rozwojowi dyspozycji teatralnych i estetycznych uczestników. Uczą wiedzy o teatrze. W teatrze istnieje wyraźny podział na widza i aktora, podczas gdy w dramie uczestnicy są jednym i drugim jednocześnie. Aktor teatralny jest oceniany, co powoduje różne frustracje. Teatr służy dramie. Wykorzystując jego techniki wprowadza takie pojęcia jak: napięcie, skupienie, życie w fikcji, rytm, tempo, metafora, symbol, rytuał, pauzy, środki werbalne, i niewerbalne. Zarówno teatr służy dramie jak i drama służy teatrowi.

POZIOM D

Właściwa drama – drama właściwa różni się zdecydowanie od teatru, nie ma tu bowiem podziału na aktorów i widownię. Podczas tego typu zajęć cała osobowość uczestnika nastawiona jest na odkrywanie. Zdobyta wiedza jest głęboko osadzona w umyśle. Lekcja poprzednia jest “przynętą”, sposobem pracy jest bycie w roli. A Dziedzic wyodrębnia cztery grupy technik. Są to:

• typowe role,
• techniki plastyczno – manualne (rysunku, plamy, makiety, modele, kostiumy, muzeum),
• ćwiczenia głosowe i pisemne.

Ważne jest to, aby w role wprowadzić uczniów powoli. Rozmowa stanowi najprostszą formę bycia w roli. Technika rozmowy w roli pozwala rozumieć przeżycia, sprzyja kształtowaniu się odważnego wypowiadania się. Wywiad jest trochę inną odmianą bycia w roli, może być dwuosobowy. Jeden

uczeń może występować w roli dziennikarza przeprowadzającego wywiad z uczestnikami wyprawy. Wywiad sprzyja rozwijaniu myślenia i wyobraźni.

Ćwiczenia pantomimiczne, tzw. “etiudy” sprzyjają rozwijaniu plastyki ciała, koncentracji, fantazji. Improwizacje opierają się często na osnowie opowiadania lub na podstawie utworu literackiego.

Rzeźba - może mieć kilka odmian. Najłatwiejszą formę stanowi sytuacja, w której uczeń przyjmuje określoną pozę, zostając w bezruchu, może to być postać z jakiegoś opowiadania.

Rysunek – może to być realistyczny lub fantastyczny portret postaci literackiej. Uczestnicy mogą za pomocą odpowiednich barw kształtów wyrażać własne emocje. Do technik plastycznych zaliczany jest też przedmiot znak – uczestnicy rozpoznają rolę na podstawie przedmiotów przyniesionych przez prowadzącego.

List – jedną z form bycia w roli jest list. Odczytanie listu bohatera literackiego stanowi punkt wyjścia do poznania utworu lub zrozumienia motywów postępowania postaci literackich. Może on być odczytany w rolach:

• bohater, który napisał list i opowiada,
• adresat,
• przyjaciel,
• adresat za kilka lat.

Pamiętnik – może być odczytany jako świadectwo minionej epoki, podczas omawiania warunków życia ludzi w danych czasach.

3. 3. TECHNIKI RELAKSACJI

A) ELEMENTY METODY DENNISONA

W terapii niezbędne jest stosowanie ćwiczeń relaksacyjnych, ćwiczenia te poprawiają umiejętność skupienia uwagi, która może być bardzo często ograniczona, gdy mamy do czynienia z uszkodzeniem układu nerwowego. Osoby z uszkodzeniem układu nerwowego szybko się męczą i zniechęcają, gdy nie osiągają efektów pozytywnych. Łatwo również rezygnują, gdy napotykają trudności. Należy więc umiejętnie dobierać rodzaj zajęć oraz dostosować metody pracy do każdej jednostki i jej możliwości percepcyjnych. Odpowiednio dobrane ćwiczenia stosowane kilkakrotnie podczas dnia zajmą do 10 minut, a zrelaksują i odprężą nie odrywając od zasadniczej linii działania.

Bardzo pomocne będą tutaj ćwiczenia kinezjologii edukacyjnej Paula Dennisona. Metoda ta wykorzystuje dotychczasowy dorobek medycyny (szczególnie fizjologii) oraz filozofię Wschodu. Podstawą metody jest gimnastyka mózgu, która oddziaływuje na rozwój: intelektualny, psychiczny, i

fizyczny. Porządkuje ona pracę mózgu, a dzięki ćwiczeniom wytwarzane są nowe połączenia między strukturami nerwowymi. Poprzez bardzo proste ćwiczenia usprawnia się pracę mózgu, co nie jest bez znaczenia w procesie rewalidacji upośledzonych umysłowo. Kinezjologia edukacyjna służy uruchomieniu intelektualnego potencjału “drzemiącego” w człowieku. Ćwiczenia wymyślone przez dr Dennisona angażują obie strony ciała i ruchy skoordynowane gałek ocznych, rąk oraz nóg, co równomiernie uaktywnia obie półkule mózgowe.

Aby człowiek mógł dobrze wykorzystywać swój potencjał, półkule muszą ze sobą współpracować i w mózgach jednostek wybitnych najczęściej są one wykorzystywane równomiernie. Ćwiczenia zaproponowane przez dr Dennisona poprawiają koncentrację i jednocześnie pozwalają uruchomić obie półkule mózgowe. Dzięki nim można również rozciągać mięśnie i niwelować ich napięcie. Gdy człowiek odczuwa stres , mięśnie są skurczone, nie pracują, blokują przepływ bodźców i uniemożliwiają uczenie się. Zlikwidowanie napięcia mięśniowego sprawia, że mózg może wykorzystać całą energię do przyswajania i przetwarzania nowych informacji, czyli do szeroko pojętego uczenia się. Istotnym elementem tej metody jest picie niegazowanej wody mineralnej. Woda służy do budowy nowych połączeń między półkulami, dotlenia, oczyszcza, daje energię w postaci elektrolitów. Komórka nerwowa słabo nawilżona źle przewodzi impulsy nerwowe.

B) ELEMENTY METODY HATA - JOGI

Tajemnica jogi polega na rozciąganiu mięśni , nie zaś na ich napinaniu, jak w przypadku ćwiczeń gimnastycznych. Ich rozciąganie to naśladowanie dzikich kotów: co robimy natychmiast po przebudzeniu. Rozciąganie mięśni to odprężenie i uspokojenie.

Regularne ćwiczenia codziennie po 30 minut mogą odmienić całe życie. Joga odpręża, odmładza, regeneruje siły fizyczne, daje energię, wzmacnia i reguluje funkcje ciała. Dzięki wybranym ćwiczeniom strumień krwi kierowany jest do określonych narządów , które wzmacniają się i regenerują. Dzięki pobudzeniu krążenia i przemiany materii dochodzi do stopniowej poprawy, wszelkich złogów i toksyn. Zwiększa się sprawność systemu immunologicznego, czyli odporność na wszelkie choroby – organizm staje się silniejszy i bardziej witalny.

Wiele ćwiczeń jogi ma wybitnie pozytywne oddziaływanie na kręgosłup. Jest to czynnik bardzo istotny ponieważ prosty, zdrowy, elastyczny kręgosłup jest podstawowym warunkiem koncentracji i zdolności świadomego odprężania się.

Rodzaje ćwiczeń:

• Unoszenie ramion, Rozciąganie ramion, Kołysanka, Wciąganie brzucha,
• Drzewo, Krokodyl, Góra, Łuk, Kwiat lotosu, Kot, Pług, Świeca,
• Kobra, Skłony tułowia siedząc, Skłony tułowia stojąc, Gąbka.

Ćwiczenia oddechowe:

• przemienny oddech nozdrzami,
• oddychanie głębokie.

C) METAFORA

Słowo “metafora” jest odpowiednikiem opowiadania lub części mowy, które zakłada porównanie. Obejmuje ono proste porównania i podobieństwa oraz dłuższe historie. Metafory komunikują w sposób niebezpośredni. Proste metafory dokonują prostych porównań: biały jak papier, piękna jak z obrazka, chudy jak patyk. Wiele z tych wypowiedzi stało się kliszami językowymi, ale dobra metafora może oświetlić nieznane, odnosząc je do znanego. Odpowiednie opowiadanie historii angażuje świadomą myśl, a nieświadomość pobudza do poszukiwania znaczeń i zasobów. Ze względu na to metafora jest znakomitym sposobem komunikacji z kimś, kto jest w transie. Opowiadania barwią, dostarczają wiedzy, wyrażają rzeczywistość, uzmysławiają inne możliwości i większy potencjał niż zawarty w nawykowych sposobach działania. Opowiadanie historii wymaga jednak specyficznych umiejętności. Aby stworzyć pomocną metaforę, najpierw zbadaj stan obecny i stan pożądany osoby, której to dotyczy. Metafora będzie opowieścią o podróży z jednego stanu do drugiego. Fabuła opowiadania angażuje lewą półkulę, a przekaz skieruje się do nieświadomości.

4. 4. ROZWIJANIE WIEDZY O SZTUCE

Aktor

Jest artystą, którego praca polega na “wcielaniu się” w różne postacie – role i odgrywaniu ich w filmie czy teatrze. Aktor musi mieć świetną pamięć, gdyż czasami tekst, który wypowiada na scenie lub przed kamerą, jest bardzo długi. Często towarzyszy mu trema – czyli zdenerwowanie przed występem. Aktor gra rolę. Może to być rola komediowa, czyli śmieszna, może to być rola smutna lub inaczej dramatyczna. Aktor dla wywołania lepszego wrażenia przebiera się w różne stroje, kostiumy lub zmienia się poprzez odpowiedni makijaż.

Malarz

Artysta plastyk tworzący obraz o różnej tematyce np. pejzaże, portrety czy martwą naturę. Można je sprzedawać lub wystawiać w galeriach sztuki.

Barwy

Barwy ciepłe – czerwony, pomarańczowy,

Barwy zimne – zielony, niebieski.

W wielkim zespole barw, niezależnie od “temperatur” istnieją trzy barwy podstawowe oraz trzy barwy pochodne. Barwy podstawowe to: czerwona, żółta i niebieska. Nazywamy je PODSTAWOWYMI, ponieważ nie można ich uzyskać ze zmieszania farb o jakichkolwiek innych barwach. Same zaś mieszane parami, dają podstawę trzem nowym barwom. Ze zmieszania barwy czerwonej z żółtą uzyskamy barwę pomarańczową. Zmieszanie barwy czerwonej z niebieską daje nam barwę fioletową. Z połączenia barwy niebieskiej z żółtą powstaje barwa zielona. Barwy te pochodzą z połączenia parami barw podstawowych. I stąd ich nazwa – POCHODNE.

Rzeźba

Dziedzina sztuki, która ukazuje twory otaczającego nas świata we wszystkich trzech wymiarach. Najstarszy rodzaj rzeźby to bryła lub zespół brył z kamienia, drewna, metalu, gliny, gipsu a obecnie także z betonu lub mas plastycznych. Kształty brył rzeźbiarskich mogą być rozmaite – zależy od tematu dzieła, upodobań artysty i materiału, z jakiego zostały uformowane.

Muzeum

Instytucja gromadząca i przechowująca zbiory z różnych dziedzin; do niektórych muzeów artystycznych stosuje się również terminy: pinakoteka, galeria. Pierwszymi muzeami były kolekcje publiczne w starożytnej Grecji (Pinakoteka i Muzeum Aleksandryjskie). W drugiej połowie XIX w. i w XX w. zaczęły powstawać również muzea na bazie wyspecjalizowanych zbiorów z różnych dziedzin nauki: przyrodnicze, historyczne, techniczne, biograficzne i in.; szczególnym typem muzeum jest muzeum etnograficzne na wolnym powietrzu (skansen, park etnograficzny). W Polsce pierwszym muzeum publicznym były zbiory Czartoryskich (początek XIX w.) w Puławach; w 1804 r. udostępniono zwiedzającym pałac w Wilanowie.

Galeria

Samodzielne muzeum malarstwa lub rzeźby, również dział w większym muzeum; salon wystawowy połączony ze sprzedażą dzieł sztuki.